Kemik İliği Biyopsisi ve Aspirasyonu

Kemik iliği biyopsisi nedir?

Kemik iliği biyopsisi, kemiklerin içindeki kan yapıcı dokudan iğneyle örnek alınarak mikroskopta ve özel laboratuvar testleriyle incelenmesidir¹. Kemik iliği; lökosit (beyaz küre), eritrosit (alyuvar) ve trombosit (kan pulcuğu) üreten yumuşak dokudur ve çoğu kemiğin içini doldurur¹.

İnceleme, kan sayımında açıklanamayan bir bozukluk olduğunda ya da lösemi, lenfoma veya multipl miyelom gibi bir hastalıktan şüphelenildiğinde istenir¹. Laboratuvarda sağlıklı kemik iliği hücreleri değerlendirilir ve anormal hücreler aranır; gerekirse ek özel testler yapılır².

Aspirasyon ve biyopsi farkı

Gündelik dilde ikisine birden "kemik iliği biyopsisi" denir; oysa iki ayrı örnek söz konusudur¹.

İki örnek birbirini tamamlar; güncel sınıflama da hücre (yayma) ve doku (biyopsi) bulgularının birlikte yorumlanmasını esas alır⁴. Bu nedenle çoğu zaman aynı işlemde, aynı noktadan alınırlar².

Kemik iliği biyopsisi neden yapılır?

Kemik iliği incelemesi, kan ve kemik iliği hastalıklarının hem tanısında hem de tedaviye yanıtın izlenmesinde kullanılır³. Başlıca kullanım alanları şunlardır:

• Kan sayımında açıklanamayan kansızlık, beyaz küre ya da trombosit düşüklüğü veya kanda anormal hücreler görülmesi¹
• Lösemi tanısı ve alt tipinin belirlenmesi: Akut miyeloid lösemi tanısı genellikle kemik iliği ya da kanda %20 ve üzeri blast (olgunlaşmamış hücre) gerektirir; ancak tanımlayıcı genetik değişikliği olan türlerin çoğu daha düşük oranda da tanınabilir⁴
• Miyelodisplastik sendrom tanısı: Hücrelerdeki biçim bozuklukları, blast oranı ve genetik değişiklikler birlikte değerlendirilir⁴
• Miyeloproliferatif hastalıklar: Biyopsi dokusunun incelenmesi tanının temel parçasıdır; miyelofibrozda lif artışı biyopsiyle izlenir⁴
• Multipl miyelom: Kemik iliğindeki klonal plazma hücresi oranı tanı ölçütlerinin parçasıdır⁵
• Lenfomada evreleme: Hastalığın kemik iliğine yayılıp yayılmadığını göstermek için²
• Aplastik anemi gibi kemik iliğinin yeterince kan yapamadığı durumlar¹
• Amiloidoz, Waldenström makroglobulinemisi ve kemik iliğine yayılan bazı enfeksiyonların (ör. tüberküloz) araştırılması¹
• Tedavinin ne kadar etkili olduğunun ve hastalığın geri dönüp dönmediğinin değerlendirilmesi¹

Türk Hematoloji Derneği'nin hasta bilgilendirme metni de miyelom hücrelerinin kemik iliğinde gösterilmesinde biyopsinin belirleyici olduğunu vurgular⁶. Sağlık Bakanlığı verilerine göre Türkiye'de 2022 yılında 2.673 multipl miyelom, 2.615 lenfoid lösemi, 2.703 miyeloid lösemi, 1.126 MDS ve 2.644 miyeloproliferatif hastalık tanısı bildirilmiştir⁷. Bu hastalıkların tanı sürecinde kemik iliği incelemesi çoğu zaman gerekir⁴.

Kimler için dikkat gerekir?

Kemik iliği biyopsisi çoğu kişiye uygulanabilir; yine de bazı durumların önceden hekime bildirilmesi gerekir¹:

• İlaç alerjisi, özellikle uyuşturucu (anestezik) ilaçlara karşı
• Gebelik
• Kanama bozukluğu ya da kolay kanama eğilimi
• Kullanılan tüm ilaçlar, vitaminler ve bitkisel ürünler²

Kan sulandırıcı kullanan kişilerde ilacın işlemden birkaç gün önce kesilmesi gerekebilir². Bu karar, ilacı yazan hekimle birlikte verilir; ilaç kendiliğinden bırakılmamalıdır. Pıhtılaşmanın normal olup olmadığını görmek için önceden kan testi yapılabilir².

Öncesinde hazırlık

Çoğu zaman aç kalmak gerekmez; işlem günü normal yiyip içebilirsiniz². Kaygınız belirginse, işlem sırasında rahatlamanızı sağlayacak bir sakinleştirici (sedasyon) seçeneğini önceden konuşabilirsiniz².

İşlem günü hekim, biyopsinin neden gerektiğini ve nasıl yapılacağını yeniden anlatır ve onamınızı alır². Sakinleştirici verilecekse eve dönüşte yanınızda bir refakatçinin bulunmasını planlamanız gerekir². Önceki kan tahlillerinizi, varsa daha önceki kemik iliği raporlarınızı ve kullandığınız ilaçların listesini yanınızda getirmeniz, hangi testlerin isteneceğinin planlanmasını kolaylaştırır.

Kemik iliği biyopsisi nasıl yapılır?

1. Pozisyon verme: Örnek çoğunlukla kalça kemiğinin arka kısmından alınır. Bunun için yan yatılır ve dizler karına doğru çekilir². Kalçadan örnek alınamayan nadir durumlarda göğüs kemiğinden (sternum) yararlanılır; bu durumda sırtüstü yatılır².
2. Temizleme ve uyuşturma: Deri temizlenir; deri altına ve kemik yüzeyine lokal anestezik yapılır. İğne birkaç saniye sızlatır, ardından bölge uyuşur²¹.
3. Aspirasyon: İğne elle ya da pille çalışan küçük bir aletle kemiğin içine ilerletilir. İğneye enjektör takılır ve sıvı ilik çekilir².
4. Biyopsi: Daha kalın, içi boş bir iğneyle küçük bir doku silindiri alınır¹.
5. Bitiş: İğne çıkarılır, bir süre bastırılır ve steril pansuman uygulanır¹².

Tüm işlem genellikle 20–30 dakika sürer. Alınan örnekler incelenmek üzere laboratuvara gönderilir².

Kemik iliği biyopsisi acıtır mı?

Kemik iliği biyopsisi rahatsızlık verebilen bir işlemdir; dürüst yanıt budur. Lokal anestezik deriyi ve kemik yüzeyini uyuşturur, ancak kemiğin içi uyuşturulamaz¹. Türk Hematoloji Derneği de lokal anestezinin ağrıyı azaltmaya yardımcı olduğunu, buna karşın ilik çekilirken ağrı hissedilebileceğini belirtir⁶⁸.

Hissedilenler aşamaya göre değişir. Anestezik iğnesi birkaç saniye yanma yapar. Sıvı ilik çekilirken kısa, keskin bir ağrı ya da çekilme hissi olur; doku örneği alınırken ise künt bir ağrı ya da itilme hissedilir. Bu duyumlar genellikle çabuk geçer².

Aspirasyon anındaki emilme hissi çoğu kişi için ağrılıdır, ancak yalnızca birkaç saniye sürer³. Kaygılıysanız, işlem öncesinde sakinleştirici seçeneği konuşulabilir². İşlem boyunca mümkün olduğunca hareketsiz kalmanız gerekir; hekim her aşamada ne yapacağını size anlatır².

Sonrasında: bakım ve iyileşme

İşlemden sonra 10–20 dakika uzanarak dinlenilir; hemşire pansumanda kanama olup olmadığını kontrol eder². Çoğu kişi aynı gün evine döner. Sakinleştirici verildiyse o gün araç ve makine kullanılmamalıdır².

Lokal anestezinin etkisi birkaç saatte geçer ve iğne yerinde birkaç gün sızı olabilir. Bunun için genellikle parasetamol yeterlidir; daha güçlü bir ağrı kesiciye gerek duyarsanız ya da ağrı birkaç günden uzun sürerse ekibinize danışmalısınız².

Pansuman en az 24 saat yerinde kalmalı ve ıslatılmamalıdır. Pansumandan kan sızarsa üzerine bastırılır; kanama durmazsa ekibe haber verilir².

Riskler

Kemik iliği biyopsisi güvenli bir işlemdir ve ciddi komplikasyon riski düşüktür². En sık sorun iğne yerinde hafif kanama ya da sızıdır; ciddi kanama ve enfeksiyon çok nadirdir¹. İşlem öncesinde pıhtılaşmanın değerlendirilmesi ve kan sulandırıcıların hekim kontrolünde düzenlenmesi, kanama riskini azaltmaya yöneliktir².

Hangi testler çalışılır ve sonuçlar ne zaman çıkar?

Aspirasyonla alınan sıvı ilik mikroskopta incelenir; gerekirse aynı örnekten özel ek testler çalışılır³². Dünya Sağlık Örgütü'nün güncel sınıflaması, tanıyı mikroskop bulguları, hücre işaretleri (immünfenotip), moleküler ve sitogenetik verilerin birleştirilmesine dayandırır⁴.

Akım sitometri (flow sitometri), hücreleri yüzeylerindeki ve içlerindeki proteinlere göre ayrı ayrı ölçen bir yöntemdir. Hücrelerin soyunun belirlenmesi bu yönteme ve dokuda yapılan boyamalara dayanır⁴.

Sonuçların çıkma süresi istenen testlere göre değişir; tüm sonuçların bir araya gelmesi birkaç haftayı bulabilir². Rapor bu nedenle çoğu zaman parça parça tamamlanır. Hekiminiz sonuçları birlikte değerlendirdikten sonra ne anlama geldiklerini sizinle konuşur².

Biyopsi neden tekrarlanabilir?

Kemik iliği biyopsisi bazen bir kez yapılıp bırakılmaz. Lösemi gibi hastalıklarda, tedavinin hastalığı ne ölçüde temizlediğini görmek için tedavi sırasında ve sonrasında yinelenebilir¹. Akut lösemilerde bu değerlendirme, mikroskopla görülemeyecek kadar az kalan hastalıklı hücreleri arayan ölçülebilir kalıntı hastalık (MRD) testlerini de kapsar⁴.

Lenfomada ise iliği tutulmuş hastalarda tedavi bittikten sonra yanıtı doğrulamak için biyopsi tekrarlanabilir². Klinik araştırmalara katılan kişilerde, araştırma planı gereği tedaviden önce ve sonra kemik iliği örneği istenebilir².

Lenf bezi biyopsisi ve PET-BT ile farkı

Kemik iliği biyopsisi, lenf bezi biyopsisinin yerine geçmez. Lenfoma tanısı, hastalığın tuttuğu bölgeden, çoğunlukla büyümüş bir lenf bezinden alınan dokunun patolojik incelemesiyle konur⁸. Kemik iliği incelemesi ise lenfomanın iliğe yayılıp yayılmadığını gösterir⁸.

PET-BT, vücuttaki tutulum alanlarını gösteren bir görüntüleme yöntemidir ve lenfomanın evrelenmesinde çoğu zaman kemik iliği biyopsisinin yerini almıştır². Lenfomada kemik iliği biyopsisi daha çok, PET-BT'de iliğin tutulup tutulmadığı net değilse ve bu bilgi tedaviyi değiştirecekse yapılır. Bu durum foliküler lenfoma gibi yavaş seyreden türlerde daha sık görülür².

İşlem nerede yapılır?

Kemik iliği aspirasyonu ve biyopsisi, örneklerin hızla patoloji, akım sitometri ve genetik laboratuvarlarına ulaştırılabildiği sağlık kuruluşlarında, deneyimli hekimlerce yapılır. Çoğu kişi işlemi ayaktan olur ve aynı gün evine döner².

Muayenehanede hematoloji uzmanı biyopsinin gerekip gerekmediğini değerlendirebilir ve çıkan sonuçları hastayla birlikte yorumlayabilir. İşlemin hangi kurumda yapılacağı, istenen testlere ve hastanın durumuna göre planlanır.

Ne zaman hematoloji uzmanına başvurmalı?

Kemik iliği biyopsisi kendi başına istenen bir tarama testi değildir; kan sayımındaki bulgular ve muayene sonucunda gerek görülürse önerilir. Hemogramda açıklanamayan ve süren düşüklükler, kanda anormal hücreler, büyümüş lenf bezleri ya da dalak büyüklüğü gibi bulgular varsa bir hekime veya hematoloji uzmanına başvurmanız önerilir.

Biyopsi sonrasında ateş, artan ağrı ya da durmayan kanama olursa işlemi yapan ekibe haber verilmelidir².