Orak Hücre Anemisi: Belirtileri, Krizler ve Tedavisi

Orak hücre anemisi nedir?

Orak hücre anemisi, hemoglobin S (HbS) adı verilen değişmiş bir hemoglobinin neden olduğu kalıtsal bir kansızlık türüdür. HbS, oksijenini bıraktığında alyuvarın içinde çubuklar hâlinde kümelenir. Normalde esnek ve disk biçiminde olan alyuvar sertleşir ve orak (hilal) biçimini alır¹².

Orak hücreler iki yolla sorun yaratır. Birincisi, küçük damarlarda takılarak kan akışını durdurur; bu, ağrılı krizlere ve organ hasarına yol açar. İkincisi, normal alyuvarlardan çok daha kısa ömürlü oldukları için erken parçalanır ve kansızlık yapar. Hastalık bu yönüyle bir hemolitik anemi türüdür¹.

Ne kadar sık görülür?

Türkiye'de orak hücre geni bölgesel olarak yoğunlaşır. THD hasta kılavuzuna göre taşıyıcılık ve hastalık özellikle Çukurova bölgesinde, Hatay, Adana ve Mersin illerinde daha sık görülür³. Bu nedenle hastalık, Hemoglobinopati Kontrol Programı'nın başlıca hedeflerinden biridir. Program kapsamında evlilik öncesi tarama 81 ilde yapılmaktadır; THD 2024 kılavuzuna göre ülkemizde henüz yaygın bir yenidoğan tarama programı yoktur¹. Sağlık Bakanlığı'nın yenidoğan topuk kanı taraması altı hastalığı kapsar; orak hücre anemisi ve diğer hemoglobin hastalıkları bu listede yer almaz⁷.

Orak hücre hastalığı ile taşıyıcılık farkı

Taşıyıcılar hastalığa yakalanmaz, ancak eşleri de taşıyıcıysa çocukları hasta doğabilir². Beta talasemi taşıyıcısıyla evlenen bir orak hücre taşıyıcısının çocuğunda da hastalık görülebilir; bu birliktelik Akdeniz anemisi ile aynı tarama programında yakalanır¹³.

Belirtileri nelerdir?

Ağrılı (vazooklüzif) krizler

Hastalığın bilinen başlıca yakınması, damar tıkanmasına bağlı ani ve şiddetli ağrı ataklarıdır. Ağrı daha çok kemiklerde, eklemlerde, sırtta, göğüste ve karında hissedilir. THD hasta kılavuzuna göre krizleri sık tetikleyen durumlar şunlardır³:

• Susuz kalma (dehidratasyon)
• Enfeksiyon ve ateş
• Aşırı sıcak, aşırı soğuk ya da ani sıcaklık değişiklikleri
• Ağır fiziksel efor, ruhsal stres ve yüksek rakım

Bazı krizlerde belirgin bir tetikleyici bulunamaz³. ASH 2020 kılavuzu, kriz sırasında ağrı kesicinin hızla başlanmasını ve ilaç dışı yöntemleri de içeren kişiye özel bir ağrı planını önerir⁴.

Diğer belirtiler

Süreğen kansızlığa bağlı yorgunluk, hafif sarılık ve safra taşı sık görülür¹². Dalak, tekrarlayan damar tıkanmaları nedeniyle zamanla işlevini yitirir; bu da kapsüllü bakterilere karşı enfeksiyon riskini artırır¹.

Acil durumlar

THD hasta kılavuzu, orak hücre hastalarında 38 °C ve üzerindeki ateşi her zaman acil bir durum olarak kabul eder; çünkü dalak işlevi azaldığı için enfeksiyon hızla ağırlaşabilir³. Akut göğüs sendromu, akciğerde damar tıkanması ya da enfeksiyonla gelişen ve hayatı tehdit edebilen bir tablodur¹.

Tanı nasıl konur?

Tam kan sayımı kansızlığı ve artmış genç alyuvar sayısını gösterir. Doğru ayrım için hemoglobin tipleri yüksek performanslı sıvı kromatografisi (HPLC) ya da elektroforezle incelenir; gerektiğinde genetik test yapılır¹. Bu testler hastalığı taşıyıcılıktan ve HbS-beta talasemi gibi birleşik formlardan ayırır.

İki taşıyıcı eş için doğum öncesi tanı mümkündür. THD kılavuzuna göre gebeliğin erken haftalarında plasentadan alınan örnekte bebeğin gen yapısı incelenebilir; tüp bebek yöntemiyle embriyoda genetik tanı da bir seçenektir¹.

Tedavi

Hidroksiüre

Hidroksiüre ağızdan alınan ve hastalığın temel ilaç tedavisidir. Alyuvarların oraklaşmasını azaltır; erişkinlerde ağrılı krizleri, akut göğüs sendromunu, kan nakli ve hastaneye yatış ihtiyacını azaltır². Kan sayımını düşürebileceği için düzenli kan testleriyle izlenir.

Kan nakli ve eritrosit değişimi

Kan nakli; ağır kansızlık, inme, akut göğüs sendromu ve ameliyat öncesi gibi durumlarda kullanılır. Bazı hastalarda düzenli nakil ya da hastanın kanının bir kısmının sağlıklı kanla değiştirildiği eritrosit değişimi (eritrositaferez) uygulanır¹². Sık nakil alan hastalarda yabancı kana karşı antikor gelişimi ve demir birikimi açısından izlem gerekir².

Ağrı yönetimi

Hafif ağrılar evde ağrı kesicilerle, şiddetli krizler hastanede damardan ağrı kesicilerle tedavi edilir². ASH 2020 kılavuzu süreğen ağrıda da çok disiplinli bir yaklaşımı önerir; önerilerinin çoğu, kanıtın sınırlı olması nedeniyle koşulludur ve hastanın tercihleri karar sürecinde belirleyicidir⁴.

Kriz önleyici yeni ilaçlar

ABD'de hidroksiüre dışında L-glutamin ve P-selektine karşı geliştirilmiş bir antikor (krizanlizumab), krizleri azaltmak amacıyla onaylıdır². Avrupa Birliği'nde ise krizanlizumabın şartlı ruhsatı, doğrulayıcı faz 3 çalışmasında krizleri plaseboya göre azaltmadığı görülünce 2023'te iptal edilmiştir⁶. Ülkemizde bu ilaçlara erişim durumu değişkenlik gösterebilir. HbS'nin kümelenmesini engelleyen ağızdan bir ilaç (voksilotor) ise Eylül 2024'te, yararlarının risklerinden fazla olmadığı değerlendirildiği için piyasadan çekilmiştir ve bugün bir tedavi seçeneği değildir².

Allojeneik kök hücre nakli ve gen tedavileri

Allojeneik kök hücre nakli, uygun vericisi olan hastalarda hastalığı ortadan kaldırabilen yerleşik yöntemdir; verici çoğunlukla doku uyumlu bir kardeştir²⁵. ASH 2021 kılavuzu; inme gibi sinir sistemi hasarı geçirmiş ya da tekrarlayan akut göğüs sendromu yaşamış hastalarda nakli erken yaşta değerlendirmeyi önerir⁵.

Gen tedavilerinde hastanın kendi kök hücreleri toplanır, laboratuvarda değiştirilir ve hazırlayıcı kemoterapiden sonra geri verilir. ABD'de Aralık 2023'te biri gen ekleme, diğeri gen düzenleme yöntemine dayanan iki gen tedavisi onaylanmıştır². Bu tedaviyi alan kişiler de orak hücre genini çocuklarına aktarabilir². THD 2024 kılavuzu, gen tedavilerinin ülkemizde henüz standart uygulama olmadığını belirtir¹.

Gebelik ve orak hücre hastalığı

Orak hücre hastalığı olan gebelerde anne ve bebek açısından risk artmıştır. Ağrılı krizler ve akut göğüs sendromunun yanında idrar yolu enfeksiyonu, preeklampsi ve bebekte büyüme geriliği daha sık görülür¹. THD kılavuzu gebelikten önce şunları önerir¹:

• Böbrek, kalp, göz ve karaciğer değerlendirmesi; tansiyon ve idrarda protein ölçümü
• Eşin taşıyıcılık açısından taranması ve doğum öncesi tanı seçeneklerinin konuşulması
• Hidroksiürenin gebelikten 3 ay önce kesilmesi
• Gebelik öncesinde folik asit, gebelikte D vitamini desteği ve aşıların tamamlanması

Erişkinlikte organ hasarı takibi

Tekrarlayan damar tıkanmaları yıllar içinde birçok organı etkileyebilir. Erişkin izlemde başlıca şu konular düzenli kontrol edilir¹:

Seyir ve yaşam beklentisi

Orak hücre hastalarının yaşam süresi on yıllar içinde belirgin uzamıştır; THD kılavuzunda aktarılan ABD verilerine göre ortalama ölüm yaşı 1970'te 20'nin altındayken 2006'da 39'a yükselmiştir¹. O tarihten bu yana yaygınlaşan hidroksiürenin de yaşamı uzatmaya katkı sağlayabileceği bildirilmektedir². Seyir kişiden kişiye çok değişir: bazı hastalar yılda birkaç kriz yaşarken bazılarında organ hasarı ön plandadır. Kişisel değerlendirmeyi sizi izleyen ekip yapar.

Ne zaman hematoloji uzmanına başvurmalı?

• Evlilik öncesi taramada siz ya da eşiniz orak hücre taşıyıcısı çıktıysanız
• Orak hücre hastalığınız var ve krizleriniz sıklaştıysa ya da hidroksiüre kullanmıyorsanız
• Gebelik planlıyorsanız
• Yıllık böbrek, göz ve kalp kontrollerinizin zamanı geldiyse

Bu durumlardan biri sizin için geçerliyse bir hematoloji uzmanına başvurmanız önerilir.