Demir Eksikliği Anemisi: Nedenleri, Belirtileri ve Tedavisi

Demir eksikliği anemisi nedir?

Demir eksikliği anemisi, vücuttaki demir depoları tükendiği için kemik iliğinin yeterli hemoglobin üretemediği bir kansızlık türüdür. Hemoglobin, alyuvarların oksijen taşıyan proteinidir ve her molekülünün merkezinde demir bulunur. Demir azaldığında kemik iliği daha küçük ve daha soluk alyuvarlar üretir. Dünyada en sık görülen anemi tipi budur¹.

Vücutta ne olur?

Vücut demiri üretemez; besinlerle alır ve bir kısmını kayıplara karşı depolar². Besinlerle alınan demirin bağırsaktan ne kadar emileceğini karaciğerin ürettiği hepsidin hormonu ayarlar³.

Eksiklik basamaklar hâlinde gelişir. Önce depolar boşalır ama hemoglobin henüz normaldir; buna anemisiz demir eksikliği denir. Depolar tamamen tükenip kemik iliğine yeterli demir ulaşmadığında hemoglobin düşer ve anemi ortaya çıkar⁴. Bu süreç çoğunlukla aylar alır.

Ne kadar sık görülür?

Sağlık Bakanlığı'nın 2017 Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA), 15 yaş ve üzerindeki 11 binden fazla kişinin kanını inceledi. Kadınların %35,3'ünde, erkeklerin %5,1'inde ferritin düşük bulundu; 15–50 yaş arasındaki kadınlarda bu oran %43–45'e çıkıyordu⁵. Aynı araştırmada 19 yaş üstü gebelerin yaklaşık yarısının (%49,7) demir depoları yetersizdi⁵. Amerikan Hematoloji Derneği de demir eksikliğinin dünya genelinde yaklaşık 2 milyar kişiyi etkilediğini bildiriyor⁶.

Anemisiz demir eksikliği

Hemoglobin normal, ferritin düşükse demir eksikliği vardır ama anemi henüz gelişmemiştir. Bu durum da yorgunluk, huzursuz bacak ve egzersiz kapasitesinde azalmaya yol açabilir⁴. Tahlil yorumu ve tedavi kararı ferritin düşüklüğü sayfasında ayrıntılı anlatılmıştır.

Demir eksikliği neden olur?

Kan demirden zengindir; bu yüzden uzun süreli kan kaybı demir eksikliğinin en sık yoludur³. Bunu artmış ihtiyaç, yetersiz alım ve bağırsaktan emilimin bozulması izler³. Birçok kişide birden fazla neden bir aradadır.

Kadınlarda adet kanaması, gebelik ve emzirme

Doğurganlık çağındaki kadınlarda en sık neden adet kanamasıdır. Her ay kaybedilen kan, besinlerle alınan demirle karşılanamadığında depolar giderek azalır. Gebelik, doğum ve emzirme dönemi de demir ihtiyacını belirgin biçimde artırır; THD kılavuzu bu süreçteki toplam kaybı yaklaşık 1.000 mg demir olarak verir⁴. Bu grupta sindirim sistemi hastalığı seyrek olduğu için çölyak taraması dışında ek inceleme ancak başka uyarıcı bulgu varsa yapılır³.

Erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda: sindirim sistemi kanaması

Erkeklerde ve adetten kesilmiş kadınlarda demir eksikliği beklenen bir durum değildir. İngiliz Gastroenteroloji Derneği'nin 2021 kılavuzuna göre bu gruptaki hastaların yaklaşık üçte birinde altta yatan bir hastalık bulunur ve bunlar çoğunlukla sindirim sistemindedir³. Mide ülseri, kolondaki polipler, damar anomalileri ve mide ya da kalın bağırsak kanseri bu yolla fark edilebilir.

Bu nedenle kılavuzlar, yeni demir eksikliği anemisi saptanan erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda hem üst endoskopi (gastroskopi) hem de kolonoskopi yapılmasını önerir³⁴. Gizli kanama dışkıda gözle fark edilmeyebilir; dışkıda gizli kan testinin negatif çıkması kanamayı dışlamaz⁴. Aspirin ve benzeri ağrı kesicilerin uzun süreli kullanımı da mide-bağırsak kanamasına yol açabilir¹.

Emilim bozuklukları

Çölyak hastalığı, demir eksikliği anemisi olanların %3–5'inde saptanır; bu yüzden her hastada çölyak testi önerilir³. Helicobacter pylori enfeksiyonu, mide iç yüzeyinin incelmesi (atrofik gastrit), mide küçültme ve bariatrik ameliyatlar ile uzun süreli mide asidi baskılayıcı ilaç kullanımı da emilimi azaltır³⁴.

Beslenme, vejetaryen ve vegan diyet

Et tüketmeyenlerde demir yalnızca bitkisel kaynaklardan gelir ve bu tür demir bağırsaktan daha güç emilir². Yetersiz beslenme çoğu zaman adet kanaması ya da gebelik gibi durumlarla birleşerek eksikliği derinleştirir³. Çay, kahve, yüksek kalsiyumlu gıdalar ve tahıllardaki fitat da emilimi azaltır³⁴.

Sık kan bağışı ve dayanıklılık sporları

Sık kan bağışlayanlar her bağışta demir kaybeder⁴. Uzun mesafe koşusu gibi dayanıklılık sporlarıyla uğraşanlarda ise demir hem sindirim sisteminden hem de alyuvar yıkımı yoluyla kaybedilebilir¹.

Demir eksikliği belirtileri nelerdir?

Sık görülen belirtiler

Hafif ya da orta derecedeki demir eksikliği anemisi hiçbir belirti vermeyebilir¹. Anemi derinleştikçe halsizlik, güçsüzlük, baş ağrısı, sinirlilik, eforla nefes darlığı, baş dönmesi ve çarpıntı ortaya çıkar⁴. Ağır anemide ve kalp hastalığı olanlarda göğüs ağrısı görülebilir¹.

Demir eksikliğine özgü belirtiler

Bazı belirtiler doğrudan demirin azlığıyla ilgilidir ve anemi olmadan da görülebilir³⁴:

• Buz, toprak ya da nişasta yeme isteği (pika; buz için pagofaji)
• Akşamları bacaklarda hareket ettirme dürtüsü (huzursuz bacak sendromu)
• Tırnakların incelip kırılması, ileri durumda kaşık biçimini alması
• Ağız köşelerinde çatlaklar ve dilde kızarıklık, yanma
• Saç ve tırnak sağlığında bozulma⁶

Bu belirtilerin her biri başka nedenlerle de ortaya çıkabilir. Saç dökülmesinin demir eksikliğiyle ilişkisi ferritin düşüklüğü sayfasında ele alınmıştır.

Acil başvuru gerektiren durumlar

Tanı nasıl konur?

Kan testleri

Tanı, hemogram ve demir testleriyle konur. Hemogramda hemoglobin, alyuvar sayısı, MCV (ortalama hücre hacmi) ve MCH (hücre başına hemoglobin) düşer; hücre boyutlarındaki farklılığı gösteren RDW çoğunlukla yükselir⁴. Demir eksikliğinde kemik iliğinin uyarılmasına bağlı olarak trombosit yüksekliği de görülebilir⁴.

Demir depolarını en güvenilir biçimde gösteren test ferritindir. Amerikan Hematoloji Derneği'nin 2026'da yayımlanan kılavuzu, erişkinlerde 30 ng/mL ve altındaki ferritini demir eksikliği olarak kabul etmeyi öneriyor; eski eşikler 12–15 ng/mL civarındaydı⁴⁷. Yoğun adet kanaması olanlar ve anemisi olan gebeler gibi yüksek riskli gruplarda 50 ng/mL'lik daha yüksek bir eşik de düşünülebilir⁷. Vücutta iltihap varsa ferritin yalancı olarak yükselebilir; bu durumda ferritinin 100 ng/mL'nin ya da transferrin satürasyonunun %20'nin altında olması eksikliğe işaret eder⁴⁷.

Testlerin sınırda kaldığı durumlarda tedaviye yanıt da tanıya yardım eder. Demir başlandıktan sonraki iki hafta içinde hemoglobinin en az 1 g/dL yükselmesi gerçek demir eksikliğini kuvvetle düşündürür³.

Talasemi taşıyıcılığından ayırım

Talasemi taşıyıcılığında da alyuvarlar küçüktür ve iki durum sık karışır. Talasemiler ülkemizde bölgeden bölgeye değişen sıklıkta görüldüğü için bu ayrım önemlidir⁴. Kan sayımı değerlerinden hesaplanan bazı oranlar (ör. Mentzer indeksi) yalnızca ipucu verir; ayrım ferritin ve hemoglobin elektroforeziyle yapılır⁴.

Kaynak: THD 2025 kılavuzundan derlenmiştir⁴. İki durum aynı kişide birlikte bulunabilir. Demir eksikliği varken HbA2 olduğundan düşük ölçülebilir; bu nedenle elektroforez gerekirse demir depoları dolduktan sonra tekrarlanır⁴.

Nedeni bulmaya yönelik testler

Tanı konduktan sonra sıra demir eksikliğinin nedenine gelir. İngiliz kılavuzu herkeste idrarda kan aranmasını ve çölyak testini önerir³. Erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda gastroskopi ve kolonoskopi yapılır; ikisi de normal olduğu hâlde anemi tekrarlıyorsa ince bağırsak kapsül endoskopiyle incelenir³. Genç kadınlarda sindirim sistemi belirtisi, ailede kolon kanseri ya da açıklanamayan kilo kaybı yoksa endoskopi genellikle gerekmez³.

Tedavi

Tedavi kararını belirleyen faktörler

Tedavinin iki amacı vardır: hemoglobini ve demir depolarını normale döndürmek ve eksikliğe yol açan nedeni ortadan kaldırmak⁴. Demir tedavisi, araştırmalar sürerken ertelenmez; yalnızca kolonoskopi çok yakın bir tarihe planlanmışsa hekiminiz başlangıcı işlem sonrasına bırakabilir³. Aneminin derinliği, belirtiler, gebelik ve bağırsağın demiri emip ememediği ağızdan ya da damardan tedavi seçimini belirler.

Ağızdan demir tedavisi: doğru kullanım

Çoğu hastada başlangıç tercihi ağızdan demirdir; maliyeti düşüktür ve çoğu kişide yeterince etkilidir³⁴. İngiliz kılavuzu demir sülfat, demir fumarat ya da demir glukonat içeren preparatların günde bir kez kullanılmasını önerir³. Doz ve preparat hekim tarafından belirlenir.

Daha sık ya da daha yüksek doz her zaman daha iyi değildir. Bir doz demir alındıktan sonra hepsidin hormonu yaklaşık 24 saat yüksek kalır ve sonraki dozun emilimini azaltır³. Demir eksikliği anemisi olan 19 kadınla yapılan kısa süreli bir emilim çalışmasında, gün aşırı verilen dozun emilen oranı, art arda ikinci gün verilen dozunkinden %40–50 daha yüksekti⁸. Bu çalışma hemoglobin yanıtını değil, her dozdan bağırsağa geçen demiri ölçmüştür. THD kılavuzu da gün aşırı kullanımın yan etkileri azalttığını, ancak anemi varken günlük kullanıma üstünlüğünün gösterilmediğini belirtir⁴. Hangi düzenin uygun olduğuna hekiminiz karar verir.

Emilimi artırmak için şu noktalar önerilir³⁴:

• Demiri sabah aç karnına, yalnızca suyla alın; yemekle birlikte alınan demirin emilimi belirgin azalır.
• Çay ve kahve ile demir arasında en az bir saat bırakın.
• Süt ürünleri, kalsiyum tabletleri ve mide asidini nötralize eden ilaçları aynı saate denk getirmeyin.
• Başka ilaçlarla arasında en az iki saat bırakın.

C vitamini tableti eklenmesi eskiden önerilirdi. Ancak büyük bir randomize çalışmada demire C vitamini eklenmesinin hemoglobin yanıtını hızlandırmadığı ve yan etkileri azaltmadığı gösterildi; İngiliz kılavuzu bu nedenle ayrıca C vitamini önermiyor³.

Yan etkiler sıktır: bulantı, mide yanması, kabızlık ya da ishal ve dışkının koyu renge dönmesi görülebilir⁴. Şikâyet varsa demiri bırakmak yerine hekiminizle konuşun. Dozu azaltmak, gün aşırı kullanmak, demiri yemekle almak ya da yemekle alınabilen ferrik polimaltoz gibi farklı bir yapıya geçmek seçenekler arasındadır⁴.

Tedavi ne kadar sürer, yanıt nasıl izlenir?

Doğru kullanılan ağızdan demirle hemoglobin genellikle iki ila dört hafta içinde 1–2 g/dL yükselir ve anemi iki ila dört ayda düzelir⁴. Bu nedenle tedavinin başlangıcından iki ila dört hafta sonra bir kontrol hemogramı istenir. Hemoglobin normale döndükten sonra depoları doldurmak için yaklaşık üç ay daha demir kullanılır³⁴.

Kontrol amaçlı demir testleri, ilaç bırakıldıktan en az sekiz gün sonra yapılmalıdır; aksi hâlde son alınan doz sonucu yanıltabilir⁴. Hemoglobin beklendiği gibi yükselmiyorsa olası nedenler şunlardır⁴:

• Tanının yanlış olması (ör. talasemi taşıyıcılığı ya da kronik hastalık anemisi)
• İlacın düzenli kullanılmaması veya yanlış saatte alınması
• Kanamanın sürmesi
• Çölyak, atrofik gastrit gibi bir emilim bozukluğu
• Eşlik eden B12 veya folat eksikliği ya da kronik bir hastalık

Damardan demir ne zaman gerekir?

Ağızdan demir kullanılamıyorsa, işe yaramıyorsa ya da hemoglobini hızla düzeltmek gerekiyorsa demir damardan verilebilir³. Ağır anemi, süren kan kaybı, aktif iltihabi bağırsak hastalığı, ameliyat öncesi dönem ve emilim bozuklukları başlıca durumlardır⁴. Kimlere uygulandığı, nasıl yapıldığı ve olası yan etkileri damardan demir sayfasında anlatılmıştır.

Kan nakli ise demir eksikliğinde nadiren gerekir. Dolaşımı bozacak düzeyde aktif kanaması olan ya da ağır anemi nedeniyle organ yetersizliği bulgusu gelişen hastalar için düşünülür; nakilden sonra da demir tedavisine devam edilir³⁴.

Gebelikte demir eksikliği

Gebelikte demir ihtiyacı belirgin artar ve TBSA verileri ülkemizde gebelerin yaklaşık yarısında depoların yetersiz olduğunu gösteriyor⁵. Amerikan Hematoloji Derneği gebelikte de 30 ng/mL ve altındaki ferritini demir eksikliği olarak kabul etmeyi öneriyor; anemisi olan gebelerde 50 ng/mL'lik daha yüksek bir eşiğin düşünülebileceğini belirtiyor⁷.

Tedavi önce ağızdan demirle yapılır. Yanıt yetersizse ya da gebelik ilerlemişken anemi derinse demir gebeliğin ikinci ve üçüncü üç aylık döneminde damardan verilebilir⁴. Gebelikte izlem kadın doğum uzmanıyla birlikte yürütülür.

Demir yönünden zengin beslenme

Besinlerdeki demir iki biçimde bulunur. Kırmızı et, sakatat, tavuk ve balıktaki "hem demir" bağırsaktan kolay emilir. Baklagiller, yeşil yapraklı sebzeler, kuru meyveler ve tahıllardaki bitkisel demir ise daha güç emilir¹².

Bitkisel demirin emilimi aynı öğündeki diğer besinlere bağlıdır. Baklagil ya da yeşil yapraklı sebzeyle birlikte az miktarda et, tavuk veya balık yemek bu emilimi belirgin artırır².

Portakal, çilek ve domates gibi C vitamini içeren besinler de aynı etkiyi gösterir; siyah çay ise demire bağlanarak emilimi azaltır². Türkiye'de çay tüketimi yüksektir: TBSA 2017'ye göre 19–64 yaş arası erkekler günde ortalama 570 mL, kadınlar yaklaşık 459 mL siyah çay içiyor⁵. Çayı öğünlerle birlikte değil, öğün aralarında içmek demir emilimini korumanın kolay bir yoludur.

Pekmez, kuru üzüm ve ıspanak gibi besinler halk arasında "kan yapıcı" olarak bilinir. Bu besinler demir içerir; ancak bitkisel demir sınırlı emildiği için gelişmiş bir anemiyi yalnızca diyetle düzeltmek gerçekçi değildir². Tedavinin temeli demir ilacıdır⁴; beslenme ise tedaviyi destekleyen ve tekrarlamayı önleyen bir araçtır.

Tedavi sonrası takip ve tekrarlamanın önlenmesi

Demir eksikliği anemisi tedaviyle çoğu kişide tamamen düzelir, ancak neden sürüyorsa tekrarlayabilir. İngiliz kılavuzu, hemoglobin normale döndükten sonra birinci yıl boyunca üç ayda bir, sonraki iki-üç yıl altı ayda bir kan sayımı yapılmasını makul bulur³. Nedeni bulunamayan ya da ortadan kaldırılamayan tekrarlayıcı eksiklikte uzun süreli demir tedavisi uygun olabilir³.

Yoğun adet kanaması olan kadınlarda kanamanın kadın doğum uzmanıyla değerlendirilmesi tekrarı azaltır. Sık kan bağışı yapıyorsanız bunu tahlil sırasında hekiminize söyleyin. Vegan veya vejetaryen beslenenler demir ve B12 kaynaklarını bilinçli olarak planlamalıdır; B12 eksikliği de bu grupta sıktır ve b12 eksikliği sayfasında anlatılmıştır.

Ne zaman hematoloji uzmanına başvurmalı?

Demir eksikliği anemisinin büyük kısmı aile hekimi veya iç hastalıkları uzmanı tarafından tanınır ve tedavi edilir. Kanama kaynağı aranırken gastroenteroloji, adet kanaması için kadın doğum uzmanı sürece katılır. Şu durumlarda bir hematoloji uzmanı değerlendirmesi önerilir:

• Düzenli kullanılan ağızdan demire rağmen hemoglobinin yükselmemesi
• Nedeni bulunamayan ya da sık tekrarlayan demir eksikliği
• Ağızdan demirin kullanılamaması ve damardan tedavi gerekmesi
• Talasemi taşıyıcılığı ile demir eksikliğinin birlikte olduğu ya da ayrımın yapılamadığı durumlar
• Anemiyle birlikte beyaz küre veya trombosit sayısında belirgin değişiklik
• Yoğun adet kanaması ve kolay morarma gibi bir kanama bozukluğunu düşündüren bulgular

Bu belirtileriniz varsa bir hekime veya hematoloji uzmanına başvurmanız önerilir.