Kan Kanseri: Türleri, Belirtileri ve Tanısı

Kan kanseri nedir?

"Kan kanseri" bir hastalığın resmî adı değildir. Kan hücrelerini üreten kemik iliğinde ya da bağışıklık sisteminin parçası olan lenf dokusunda başlayan kanserlere halk arasında verilen ortak addır. Hekimler aynı grubu "hematolojik kanserler" veya "kan ve kemik iliği kanserleri" diye anar¹. Bu ailenin beş ana kolu vardır: lösemi, lenfoma, multipl miyelom ve diğer plazma hücre hastalıkları, miyelodisplastik sendromlar (MDS) ve miyeloproliferatif neoplazmlar (MPN)²³.

Kemik iliği, kemiklerin içini dolduran yumuşak ve süngerimsi dokudur. Buradaki kök hücreler alyuvarları (eritrosit), akyuvarları (lökosit) ve kan pulcuklarını (trombosit) sürekli yeniler¹. Kan kanserinde bu üretim zincirindeki bir hücrenin DNA'sında kalıcı bir değişiklik oluşur. O hücre denetimsiz çoğalır, olgunlaşamaz ya da ölmesi gereken zamanda ölmez.

Sonuç, kanserin türüne göre değişir. Bazen kemik iliği sağlıklı hücre üretemeyecek kadar dolar ve kansızlık, enfeksiyon, kanama ortaya çıkar. Bazen lenf bezleri büyür ya da kemiklerde hasar oluşur. Bu yüzden "kan kanseri" demek, hastalığın seyrini veya tedavisini anlatmaya yetmez; asıl belirleyici olan raporunuzdaki tanının tam adıdır⁴.

"Kan kanseri" ve "kemik iliği kanseri" ne anlama gelir?

Hastaların ve yakınlarının kullandığı sözcükler, hekimin rapora yazdığı tanıyla her zaman örtüşmez. Aşağıdaki tablo, sık duyulan ifadelerin hangi tıbbi tanılara karşılık gelebileceğini gösterir. Tablodaki eşleşmeler kabaca bir yön göstericidir; kendi tanınız için ilgili hastalık sayfasına bakmanız daha doğru bilgi verir.

Dünya Sağlık Örgütü bu hastalıkların tümünü "hematolenfoid tümörler" başlığı altında sınıflandırır. Kemiğin kendi dokusundan çıkan sarkomlar ise bu sınıflamanın dışında kalır²³. Dolayısıyla "kemik iliği kanseri" ile "kemik kanseri" farklı hastalıklardır.

Kan kanseri türleri

Dünya Sağlık Örgütünün 2022'de yayımlanan 5. baskı sınıflaması (WHO-HAEM5) kan kanserlerini iki temel bilgiye göre ayırır: kanserin hangi hücre soyundan çıktığı ve hangi genetik değişikliği taşıdığı²³. Aşağıdaki tablo bu sınıflamanın hastalar için sadeleştirilmiş özetidir.

WHO-HAEM5'te kronik miyeloid lösemi de bir miyeloproliferatif neoplazm olarak sınıflanır². Hastalar onu daha çok "lösemi" adıyla tanıdığı için sitede lösemiler arasında anlatılır.

Akut ve kronik; miyeloid ve lenfoid ayrımı

Kemik iliğindeki kök hücre iki ana soy hattına ayrılır. Miyeloid hat alyuvarları, trombositleri ve nötrofil, monosit gibi akyuvarları üretir. Lenfoid hat ise B ve T lenfositlerini ve antikor yapan plazma hücrelerini oluşturur¹⁵. Kanserin hangi hatta başladığı adını büyük ölçüde belirler: miyeloid hattan AML, KML, MDS ve MPN; lenfoid hattan ALL, KLL, lenfomalar ve miyelom gelişir²³.

"Akut" ve "kronik" sözcükleri ise hızı anlatır. Akut kanserlerde olgunlaşamamış genç hücreler (blastlar) hızla birikir; tedavi edilmezse hastalık kısa sürede ağırlaşır. Kronik türlerde hücreler büyük ölçüde olgunlaşır; hastalık başlangıçta belirti vermeyebilir ve yavaş ilerler⁵.

Lösemiler

Lösemide kemik iliği çok sayıda anormal beyaz kan hücresi üretir. Bu hücreler iliği doldurur, kana geçer ve sağlıklı hücrelerin yerini daraltır⁵. Dört ana tür vardır: akut miyeloid lösemi (AML), akut lenfoblastik lösemi (ALL), kronik lenfositik lösemi (KLL) ve kronik miyeloid lösemi (KML). Akut türler yorgunluk, ateş, morarma ve sık enfeksiyonla kısa sürede kendini gösterir. Kronik türler ise başlangıçta yakınma yapmayabilir ve başka bir nedenle istenen kan sayımında fark edilebilir⁵. Lösemi riski yaşla artar ve en sık 60 yaşından sonra görülür⁵. Türler arasındaki farklar, tanı adımları ve tedavi seçenekleri lösemi sayfasında ayrıntılı anlatılmaktadır.

Lenfomalar

Lenfoma, bağışıklık sisteminin lenfosit adlı hücrelerinden gelişir. Anormal lenfositler çoğunlukla lenf bezlerinde, dalakta veya diğer organlardaki lenf dokusunda birikir¹. Sık rastlanan belirtiler arasında ağrı yapmayan ve geçmeyen bir lenf bezi şişmesi, açıklanamayan ateş, gece terlemesi ve kilo kaybı sayılabilir⁴. İki ana grubu Hodgkin lenfoma ve non-Hodgkin lenfomadır. WHO-HAEM5, non-Hodgkin grubunda B ve T hücre kökenli onlarca alt tip tanımlar³. Tanı, büyümüş lenf bezinin tamamının ya da bir bölümünün çıkarılıp mikroskopta incelenmesiyle konur³. Alt tipler ve tedavi ilkeleri lenfoma sayfasında anlatılmaktadır.

Multipl miyelom ve plazma hücre hastalıkları

Plazma hücreleri, enfeksiyonlara karşı antikor üreten beyaz kan hücreleridir. Multipl miyelom, bu hücrelerden birinin kemik iliğinde kontrolsüz çoğalmasıyla gelişir¹. Miyelom hücreleri sağlıklı antikor üretimini bozar ve kişiyi enfeksiyonlara açık hale getirir¹. Kanda ölçülebilen anormal antikor proteini (M proteini), hem tanıda hem izlemde kullanılır³. Aynı ailede belirti vermeyen öncül bir durum olan MGUS (önemi belirsiz monoklonal gamopati) ve proteinin organlarda biriktiği AL amiloidoz da yer alır³. MGUS'lu kişilerde miyeloma ilerleme riski M proteininin miktarına ve tipine göre değişir; risk etkeni taşımayanlarda 20 yılda yaklaşık %5'tir³. Ayrıntılı bilgi multipl miyelom sayfasındadır.

Miyelodisplastik sendromlar

Miyelodisplastik sendrom (MDS), kemik iliğinin yeterli sayıda ve sağlıklı yapıda kan hücresi üretemediği bir hastalık grubudur. WHO-HAEM5 bu grubu "miyelodisplastik neoplazm" olarak adlandırır². Hücreler ilikte üretilir ama yapısal kusurları nedeniyle büyük kısmı işlevsiz kalır. Bu nedenle hastalık çoğunlukla açıklanamayan kansızlık, bazen de trombosit veya nötrofil düşüklüğüyle fark edilir². Sıklığı 60 yaşından sonra belirgin biçimde artar⁶. Bir bölümü zamanla akut miyeloid lösemiye dönüşebildiği için IPSS-R gibi skorlarla risk sınıflaması yapılır ve tedavi bu riske göre seçilir². Kronik miyelomonositik lösemi (KMML) gibi MDS ile MPN özelliklerini birlikte taşıyan hastalıklar da MDS sayfasında ele alınır.

Miyeloproliferatif neoplazmlar

Miyeloproliferatif neoplazmlarda kemik iliği bir veya birden fazla kan hücresini gereğinden fazla üretir². Polisitemi verada alyuvar, esansiyel trombositemide trombosit sayısı artar. Miyelofibrozda ise ilikte lif dokusu (fibrozis) artar ve dalak büyüyebilir². Bu hastalıkların çoğunda JAK2, CALR veya MPL genlerinden birinde sonradan kazanılmış bir değişiklik bulunur². Kronik seyirli hastalıklar olarak kabul edilirler ve tanıda bu gen testleri kemik iliği bulgularıyla birlikte yorumlanır². Grubun ortak özellikleri ve alt tipleri miyeloproliferatif hastalıklar sayfasında anlatılmaktadır.

Kan kanseri belirtileri

Kan kanserlerinin belirtileri çoğunlukla sinsidir ve başka, daha sık hastalıklarla karışabilir. Belirtilerin kaynağı üç ana mekanizmaya dayanır: sağlıklı kan hücrelerinin azalması, anormal hücrelerin organlarda birikmesi ve hastalığın vücutta yarattığı genel iltihabi yanıt⁴⁵. Sık bildirilen yakınmalar şunlardır:

• Dinlenmekle geçmeyen yorgunluk ve solukluk (kansızlığa bağlı)
• Sık, uzun süren ya da ağır seyreden enfeksiyonlar
• Kolay morarma, diş eti ve burun kanaması, deride iğne ucu kırmızı noktalar (peteşi)
• Boyun, koltuk altı veya kasıkta ağrı yapmayan şişlikler
• Açıklanamayan ateş, gece sırılsıklam terleme ve istemsiz kilo kaybı
• Kemiklerde, eklemlerde veya karında ağrı; sol kaburga altında dolgunluk (dalak büyümesi)
• Açıklanamayan kaşıntı veya döküntü

Bu belirtilerin hiçbiri yalnız başına kan kanseri anlamına gelmez⁴. Morarma ile ilgili ayrıntılar vücutta morluklar sayfasında, sayım değişikliklerinin olası nedenleri ise trombosit düşüklüğü gibi bulgu sayfalarında anlatılmaktadır.

Acil başvuru gerektiren durumlar

Risk faktörleri

Çoğu kan kanseri, belirli bir neden bulunamadan ortaya çıkar. DNA'daki değişiklikler kişinin yaşamı sırasında kazanılır; doğuştan taşınan ve çocuğa aktarılan bir hata değildir⁴. Yine de riski artırdığı bilinen etkenler vardır:

• Yaş: Kan kanserlerinin çoğu ileri yaşta sıklaşır; lösemi en sık 60 yaşın üzerinde görülür⁵.
• Cinsiyet: Lösemi, lenfoma ve miyelom erkeklerde kadınlardan biraz daha sık görülür⁶.
• Radyasyon ve kimyasallar: Yüksek doz radyasyon ve bazı kimyasallarla uzun süreli temas riski artırır⁴.
• Önceki kanser tedavisi: Başka bir kanser için alınan kemoterapi ya da radyoterapi, yıllar sonra MDS veya AML gelişimine yol açabilir⁷.
• Aile öyküsü ve kalıtsal yatkınlık: Ailede kan kanseri bulunması riski artırabilir. Az sayıda kişide kan kanserine yatkınlık yaratan doğuştan gen değişiklikleri vardır⁴⁷.

Kan tahlilinde kan kanseri görülür mü?

Kan kanserinden şüphelenmenin en sık yolu hemogramdır (tam kan sayımı). Beyaz küre sayısında belirgin artış ya da azalma, açıklanamayan kansızlık, trombosit düşüklüğü veya yüksekliği şüpheyi başlatan bulgular olabilir⁵. Kanın lam üzerine yayılıp mikroskopta incelenmesi (periferik yayma), olgunlaşmamış blast hücrelerini veya anormal lenfositleri gösterebilir⁷.

Ancak kan tahlili yalnız başına tanı koydurmaz; enfeksiyon, ilaç etkisi veya vitamin eksikliği gibi durumlar da sayımları değiştirebilir. Tersine, normal bir hemogram her kan kanserini dışlamaz. Lenfoma tanısı lenf bezi örneğiyle, miyelom tanısı ise kemik iliği ve kandaki protein testleriyle konur; bu hastalıklar başlangıçta kan sayımını değiştirmeyebilir³. Hemogram değerlerinin nasıl okunacağı hemogram sayfasında ayrıca anlatılmaktadır.

Tanı koymak için hastalıklı dokudan örnek almak gerekir. Hangi testlerin hangi sırayla yapıldığı, şüphelenilen hastalığa göre değişir²³⁷:

Kemik iliği biyopsisi, ilikten küçük bir sıvı ve doku örneği alınmasıdır⁵. WHO-HAEM5 sınıflaması, mikroskop bulgularının genetik testlerle birlikte değerlendirilmesini esas alır²³. Akut lösemide bu genetik sonuçlar, hangi tedavinin seçileceğini ve nakil gerekip gerekmediğini doğrudan etkiler⁷.

Tedavi yaklaşımlarına genel bakış

Kan kanserlerinde herkese uygulanan standart bir tedavi yoktur. Tedavi; hastalığın türüne, genetik özelliklerine, yaygınlığına, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna göre planlanır⁴⁵. Aynı tanıyı alan iki kişinin tedavisi bile farklı olabilir. Başlıca yaklaşımlar şunlardır:

• İzle-bekle (aktif izlem): Yavaş seyirli bazı türlerde belirti yoksa tedaviye başlanmaz; hasta düzenli kontrollerle izlenir. Birleşik Krallık'ta kan kanseri tanılı kişilerin yaklaşık %16'sı bu şekilde izlenmektedir⁴.
• Kemoterapi: Hızla bölünen hücreleri hedef alan ilaçlardır. Akut lösemilerde ve hızlı ilerleyen lenfomalarda tedavinin temelini oluşturur⁵⁷.
• Hedefe yönelik ilaçlar ve immünoterapi: Kanser hücresine özgü bir proteini ya da yüzey işaretini hedef alan ağızdan veya damardan ilaçlardır. Tirozin kinaz inhibitörleri, BTK inhibitörleri, monoklonal ve bispesifik antikorlar bu gruptadır⁵⁷. Ayrıntılar akıllı ilaç tedavisi sayfasındadır.
• Kök hücre nakli: Yoğun tedavi sonrası kemik iliğinin hastanın kendi hücreleriyle (otolog) ya da bir vericiden alınan hücrelerle (allojeneik) yenilenmesidir⁵. Süreç kemik iliği nakli sayfasında anlatılmaktadır.
• CAR-T hücre tedavisi: Hastanın kendi T lenfositlerinin laboratuvarda kanser hücresini tanıyacak biçimde değiştirilip geri verilmesidir. Bazı lösemi, lenfoma ve miyelom türlerinde seçilmiş hastalarda kullanılır; ayrıntılar CAR-T tedavisi sayfasındadır⁴.
• Radyoterapi: Belirli lenfoma türlerinde veya sınırlı bir bölgedeki hastalıkta, ağrı ya da bası gibi yakınmaları gidermek için kullanılabilir⁴.

Kök hücre nakli ve CAR-T hücre tedavisi yalnızca bu işlemler için ruhsatlandırılmış merkezlerde uygulanır. Uygunluk değerlendirmesi hastalığı izleyen hematoloji ekibiyle birlikte yapılır. Yeni ilaçlara erişim ve geri ödeme koşulları ülkemizde değişkenlik gösterebilir.

Kan kanserleri bulaşıcı mı, kalıtsal mı?

Kan kanserleri bulaşıcı değildir. Hastayla aynı evde yaşamak, aynı bardaktan su içmek, sarılmak veya ona bakım vermek kanserin geçmesine yol açmaz⁸. Bazı virüs ve bakteriler belirli kanserlerin gelişme riskini artırabilir. Bu mikroplar insandan insana geçebilse de oluşturdukları kanser bulaşmaz⁸. Çok nadir bir istisna, kanser öyküsü olan bir vericiden yapılan organ veya doku naklidir; bu nedenle verici seçiminde kanser öyküsü ayrıntılı sorgulanır⁸.

Kalıtım konusunda tablo daha karmaşıktır. Kan kanserine yol açan genetik değişikliklerin büyük çoğunluğu kemik iliği hücresinde sonradan oluşur ve yumurta ya da sperm hücresine geçmez⁴. Buna karşılık bazı ailelerde DDX41, RUNX1, CEBPA veya GATA2 gibi genlerde doğuştan bir değişiklik bulunur ve bu kişilerde miyeloid kanser riski artar⁷. Böyle bir yatkınlık saptanırsa, akraba arasından kök hücre vericisi seçilirken aynı değişikliğin varlığına da bakılır⁷.

Ailesinde birden fazla kişide kan kanseri, genç yaşta tanı ya da uzun süredir açıklanamayan trombosit düşüklüğü bulunan kişilerde kalıtsal yatkınlık araştırması gündeme gelebilir⁷. Bu değerlendirme hekiminizle birlikte yapılır.

Türkiye'de kan kanserleri

Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğünün 2022 yılı verilerine göre Türkiye'de 239.997 kişi kanser tanısı almıştır. Bunların 16.099'u (yaklaşık %6,7'si) lenf ve kan yapıcı dokulardan köken alan kanserlerdir⁶. Aynı raporda alt türlere göre dağılım aşağıdaki gibidir:

Tablodaki MDS ve miyeloproliferatif hastalık sayıları, 16.099'luk ana toplama dahil değildir; Sağlık Bakanlığı bunları ayrı kodlarla raporlar⁶. Rakamlar, tüm grupların erkeklerde biraz daha sık görüldüğünü gösterir.

Çocukluk çağında tablo farklıdır. Aynı rapora göre 0–14 yaş grubundaki kanserlerin %31,7'si lösemi, %12,6'sı lenfomadır ve lösemi bu yaş grubunda en sık görülen kanserdir⁶. Çocuklardaki kan kanserlerinin tanı ve tedavisi ayrı bir uzmanlık alanı olan çocuk hematolojisi ve onkolojisi tarafından yürütülür; bu sayfa erişkinlere yöneliktir.

Ne zaman hematoloji uzmanına başvurmalı?

Kan kanserlerinin belirtileri sık görülen ve çoğunlukla zararsız durumlarla karışabildiği için, yakınmaların süresi ve birlikteliği önemlidir. Aşağıdaki durumlar hematolojik değerlendirme gerektirebilir:

• Tekrarlanan hemogramlarda açıklanamayan kansızlık, beyaz küre veya trombosit değişikliği
• Periferik yaymada blast ya da anormal hücre görülmesi
• Birkaç haftadır küçülmeyen, ağrı yapmayan ve büyüyen lenf bezi
• Açıklanamayan ateş, gece terlemesi ve kilo kaybının birlikte görülmesi
• Kolay morarma veya nedeni bulunamayan kanamalar
• Kan proteinlerinde M proteini saptanması ya da açıklanamayan kemik ağrısı ve böbrek değeri yüksekliği

Genellikle değerlendirme aile hekimi veya iç hastalıkları uzmanında başlar; gerekli görülürse hematolojiye yönlendirme yapılır. Bu belirtilerden biri veya birkaçı sizde varsa bir hekime ya da bir hematoloji uzmanına başvurmanız önerilir.