Hematoloji Nedir? Hematoloji Uzmanı Hangi Hastalıklara Bakar?

Hematoloji nedir?

Hematoloji, kanı oluşturan hücrelerin, bu hücreleri üreten kemik iliğinin, lenf sisteminin ve pıhtılaşma düzeninin hastalıklarıyla, yani kan hastalıklarıyla uğraşan tıp alanıdır. Avrupa Hematoloji Derneği'nin (EHA) eğitim programı alanı sekiz ana başlıkta toplar: iyi huylu kan hastalıkları, miyeloid ve lenfoid kan kanserleri, tedavi yöntemleri, laboratuvar tanısı, kanama ve tromboz, transfüzyon tıbbı ve genel klinik beceriler¹.

Kanınızda üç temel hücre grubu dolaşır. Eritrositler (alyuvarlar) oksijen taşır, lökositler (beyaz küreler) enfeksiyonlara karşı savunmayı üstlenir, trombositler (kan pulcukları) ise kanamayı durdurmaya yardım eder². Bu hücrelerin sayısındaki, yapısındaki ya da işlevindeki bozukluklar hematolojinin konusudur.

Türkiye'de hematoloji, iç hastalıkları ana dalına bağlı bir yan dal olarak tanımlanmıştır³. Amerikan Hekimler Koleji (ACP) de alanı kan, kemik iliği ve lenf sistemi hastalıklarına odaklanan bir iç hastalıkları yan dalı olarak tanımlar. Aynı kaynağa göre hematoloji pratiğinin önemli bir kısmı, başka hekimlerin yönlendirdiği hastalara danışmanlık vermekten oluşur⁴.

Hematoloji uzmanı (hematolog) kimdir, nasıl olunur?

Hematoloji uzmanı ya da kısaca hematolog, kan hastalıklarının tanısını koyan, tedavisini planlayan ve uzun süreli izlemini yapan hekimdir. Türkiye'de bu unvana giden yol yasayla belirlenmiştir. Tıp fakültesinden sonra dört yıllık iç hastalıkları uzmanlık eğitimi tamamlanır. Ardından merkezi yan dal uzmanlık sınavıyla girilen üç yıllık hematoloji eğitimi gelir³.

Eğitimin içeriği, Sağlık Bakanlığı Tıpta Uzmanlık Kurulu'nun çekirdek müfredatıyla tanımlanmıştır. Müfredatta kansızlıklar, kemik iliği yetmezliği, lökosit sayısındaki iyi huylu sapmalar, lösemi ve lenfoma gibi kötü huylu hastalıklar yer alır. Kanama ve pıhtılaşma testlerinin yorumu, transfüzyon tıbbı, akım sitometri ve hücresel tedaviler de eğitimin parçasıdır⁵.

Avrupa'da durum ülkeden ülkeye değişir. EHA, hematoloji için en az beş yıllık eğitim önerir; adayın önceden en az iki yıl iç hastalıkları eğitimi almış olması durumunda bu süre üç yıl olabilir¹. ABD'de ise iç hastalıkları uzmanlığının üzerine iki yıllık hematoloji eğitimi eklenir⁴.

Hematoloji uzmanı hangi hastalıklara bakar?

Hematolojinin konusu kan kanserlerinden ibaret değildir. Avrupa ve Türkiye'deki eğitim programlarında iyi huylu kan hastalıkları da geniş yer tutar¹⁵. Aşağıdaki tablo başlıca hastalık gruplarını ve sitedeki ayrıntılı sayfaları gösterir.

Tüm hastalık sayfalarına kan hastalıkları dizininden ulaşabilirsiniz. Kök hücre nakli ve CAR-T gibi hücresel tedaviler de hematolojinin kapsamındadır¹. Bu tedaviler, yetkili nakil ve hücresel tedavi merkezlerinde uygulanır.

Hangi durumlarda hematolojiye gidilir?

Hematoloji başvurusu çoğu zaman bir kan tahlili sonucunun ya da muayene bulgusunun ardından gündeme gelir. Bazı kronik kan hastalıkları hiçbir belirti vermeden, rutin bir kan sayımında rastlantıyla fark edilir⁶. Yalnızca bir değerdeki küçük sapma ise genellikle tanı koydurmaz; değerin tekrarlanan ölçümlerde sürüp sürmediği önemlidir.

Hematoloji değerlendirmesi isteyen başlıca durumlar şunlardır:

• Nedeni bulunamayan ya da tedaviye karşın düzelmeyen kansızlık. Dünya Sağlık Örgütü, gebe olmayan erişkin kadında hemoglobinin 12 g/dL'nin, erkekte 13 g/dL'nin altında olmasını kansızlık sayar⁷.
• Trombosit, lökosit veya lenfosit sayısında haftalar boyunca süren yükseklik ya da düşüklük⁶.
• Birden fazla kan hücresi serisinin aynı anda etkilenmesi ya da kan yaymasında olgunlaşmamış hücre görülmesi⁶.
• Kolay morarma, uzamış burun ve diş eti kanaması, küçük bir işlemden sonra durmayan kanama¹.
• Genç yaşta, belirgin bir neden olmadan ya da tekrar tekrar gelişen pıhtı¹.
• Haftalarca geçmeyen lenf bezi şişmesi, dalak büyümesi, açıklanamayan ateş, gece terlemesi veya kilo kaybı⁶.
• Hemoglobin ya da ferritin değerinin belirgin ve kalıcı yüksekliği¹.

Belirtilere göre düzenlenmiş sayfalar için kan hastalıkları belirtileri bölümüne, tahlil kâğıdındaki kısaltmaların anlamı için hemogram sayfasına bakabilirsiniz. Yukarıdaki bulgulardan biri sizde varsa bir hekime ya da hematoloji uzmanına başvurmanız önerilir.

Hematoloji ile onkoloji arasındaki fark nedir?

Türkiye'de hematoloji ve tıbbi onkoloji, iç hastalıklarına bağlı iki ayrı yan daldır; ikisinin eğitimi de üç yıl sürer³. Tıbbi onkoloji meme, akciğer veya kalın bağırsak gibi organlarda gelişen katı tümörlerin ilaç tedavisiyle ilgilenir. Hematoloji ise lösemi, lenfoma ve multipl miyelom gibi kan kanserlerini ve iyi huylu kan hastalıklarını kapsar⁵.

Bu ayrım her ülkede aynı değildir. ABD'de hematoloji eğitimi çoğu zaman tıbbi onkolojiyle birleştirilerek üç yıllık ortak bir programda verilir⁴. Çocuklardaki kan hastalıkları ve kanserleri için ayrı bir yan dal vardır: çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanlığına bağlı çocuk hematolojisi ve onkolojisi³.

Kan kanserleri ülkemizde azımsanmayacak bir grup oluşturur. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2022 yılında Türkiye'de lenfoid ve kan yapıcı dokulardan kaynaklanan 16.099 yeni kanser vakası saptanmıştır⁸. Bu hastalıkların türleri ve ortak özellikleri kan kanseri sayfasında anlatılmaktadır.

Hematoloji muayenesinde neler olur?

Görüşme genellikle şikâyetlerinizin ve tahlil geçmişinizin ayrıntılı dinlenmesiyle başlar. Hekiminiz yakınmaların ne zamandır sürdüğünü, kullandığınız ilaçları ve bitkisel ürünleri, ailenizde kan hastalığı olup olmadığını sorar. Önceki kan sayımları, bir değerin yıllar içinde nasıl değiştiğini görmeyi sağladığı için yol göstericidir⁶.

Fizik muayenede ciltte solukluk, sarılık, morluk veya iğne başı büyüklüğünde kırmızı noktalar (peteşi) aranır. Boyun, koltuk altı ve kasıktaki lenf bezleri elle yoklanır; karaciğer ve dalak büyüklüğü değerlendirilir⁶.

Tetkikler bulgulara göre seçilir. Çoğu zaman tam kan sayımı ve kanın mikroskopta incelenmesi (periferik yayma) başlangıç noktasıdır. Gerekirse demir ve vitamin düzeyleri, pıhtılaşma testleri, akım sitometri, görüntüleme ya da kemik iliği biyopsisi planlanır⁵. Tam kan sayımı için aç kalmanız gerekmez; aynı örnekten başka testler istenirse açlık gerekebilir².

Sonuçlar tamamlandığında hekiminiz bulguların ne anlama geldiğini, izlem mi yoksa tedavi mi gerektiğini sizinle konuşur. Bazı durumlarda bir kez yapılan değerlendirme yeterli olurken, bazı hastalıklar yıllar süren düzenli izlem ister.

Bu sayfayı inceleyen hekim: Prof. Dr. Mehmet Ali Özcan, İç Hastalıkları ve Hematoloji Uzmanı.