Vücutta Morluklar ve Kolay Kanama: Nedenleri

Vücutta morluk nedir? Normal ve anormal morarma

Morluk (tıbbi adıyla ekimoz), bir darbe sonucu deri altındaki küçük damarların yırtılması ve sızan kanın deri altında birikmesidir. Deri bütünlüğü bozulmadığı için kan dışarı akmaz, cildin altında renkli bir leke olarak görünür¹. Morluk önce kırmızı, ardından mavi-mor ve yeşil-sarı renge döner. Çoğu yaklaşık iki haftada kaybolur, bazıları ise aylarca sürebilir¹.

Herkes zaman zaman morarır ve morlukların büyük çoğunluğu zararsızdır. Bir kanama bozukluğu olasılığını düşündüren, morluğun varlığı değil özellikleridir. Aşağıdaki tablo bu ayrımda yol gösterir²³:

Peteşi nedir? Purpura ve ekimozdan farkı

Deri altındaki kanamalar büyüklüklerine göre üç ayrı adla anılır⁴:

Basit bir yöntem, deri altı kanamayı ciltteki kızarıklıktan ayırmaya yardım eder. Kızarıklık üzerine parmakla ya da şeffaf bir bardakla bastırıldığında solar. Deri altına sızmış kan ise bastırınca solmaz².

Peteşi, morluktan farklı olarak çoğu zaman trombositlerle ilgili bir soruna işaret eder. Bu nedenle nedensiz ortaya çıkan peteşiler hekim tarafından değerlendirilmelidir².

Vücutta morluklar neden olur?

Morlukların nedenleri, sık ve zararsız durumlardan kan hastalıklarına kadar geniş bir yelpazeye yayılır⁴²:

Sık ve çoğunlukla zararsız nedenler

Morlukların büyük çoğunluğu gün içinde fark edilmeden alınan küçük darbelerden kaynaklanır. Darbenin hatırlanmaması tek başına endişe nedeni değildir. Morluklar yalnız deride değil, kas ve kemikte de oluşabilir. Spor yaralanmalarından sonra görülen kas morlukları daha ağrılı ve şiş olur; kemik morlukları ise en uzun süren ve en ciddi türdür¹.

İleri yaşta deri incelir ve deri altındaki küçük damarlar kırılganlaşır. Bu nedenle yaşlılarda hafif sürtünme ya da çarpmayla bile koyu mor lekeler oluşabilir. Bu tabloya senil purpura denir ve bir kan hastalığı göstergesi değildir⁴². Kortizon kullanımı da benzer morluklara yol açabilir⁴².

Kan sulandırıcılar ve aspirin morarmanın en sık ilaç nedenleridir². Trombosit işlevini ya da pıhtılaşma faktörlerini etkileyen başka ilaçlar ve bazı bitkisel ürünler de benzer etki gösterebilir⁴. Morluk yeni bir ilaçtan sonra başladıysa ilacı kendiliğinden bırakmak yerine reçete eden hekimle görüşmek gerekir.

Hematoloji dışı hastalıklar

Ağır C vitamini eksikliği (skorbüt) nadir görülse de deri altı kanamalarının bilinen nedenlerindendir⁴. Bacaklarda kabarık, ele gelen mor lekeler damar iltihabını (vaskülit) düşündürür. Ağır enfeksiyonlarda ise peteşi ve morluklar yüksek ateşle birlikte hızla yayılabilir; bu acil bir durumdur⁴².

Türkiye'ye özgü bir neden de Kırım-Kongo kanamalı ateşidir (KKKA). Sağlık Bakanlığı rehberi, kene teması ya da kırsal alan öyküsü olan kişide ateş ve halsizliğe eşlik eden cilt ve mukoza kanamalarını hastalığın tanı ölçütleri arasında sayar⁵. Kene tutunan kişilerin 10 gün boyunca ateş, halsizlik, kas ağrısı ve kanama belirtileri yönünden kendini izlemesi önerilir⁵.

Kan hastalıklarına bağlı nedenler

Kolay morarma ve kolay kanamanın en sık kalıtsal nedeni von willebrand hastalığı'dır³. Bu hastalıkta morarmaya burun kanaması, diş eti kanaması ve ağır adet kanaması eşlik eder. Belirtiler hafif olduğu için tanı yıllarca gecikebilir³.

Trombosit sayısının düştüğü durumlarda tipik bulgu peteşilerdir. Trombosit düşüklüğüne bağlı peteşi ve purpuranın bilinen nedenlerinden biri itp hastalığı'dır⁴. Tahlilde trombositleri düşük çıkan kişiler için olası nedenler trombosit düşüklüğü sayfasında ayrıntılı anlatılmıştır.

Hemofili çoğunlukla erkeklerde eklem ve kas kanamalarıyla bilinir. Ancak hemofili taşıyıcısı kadınların bir bölümünde de kolay morarma ve ağır adet kanaması görülür⁶. Lösemi ise kemik iliğinin yeterli trombosit üretememesi nedeniyle peteşi ve morluklara yol açabilir². Bu durumda morluklara çoğunlukla halsizlik, solukluk, ateş ya da sık enfeksiyon eşlik eder.

Burun kanaması, diş eti kanaması ve ağır adet kanaması ne zaman bir kanama bozukluğunu düşündürür?

Burun ve diş eti kanamaları toplumda çok yaygındır ve çoğu bir kanama bozukluğuna bağlı değildir. Bunları bir kanama bozukluğundan ayırmak için hekimler standart kanama anketleri kullanır. 2021 uluslararası kılavuzu, birinci basamakta kimin ileri teste gideceğine karar verirken doğrulanmış bir kanama değerlendirme anketi kullanılmasını önerir³. Bu anketler kanamanın sıklığını, süresini ve tıbbi müdahale gerektirip gerektirmediğini puanlar.

Aşağıdaki özellikler kanama bozukluğu olasılığını artırır³:

• Sık tekrarlayan, uzun süren ya da tıbbi müdahale gerektiren burun kanaması
• Diş eti sağlıklı olduğu halde süren kanama ve diş çekiminden sonra durmayan kanama
• Adetin ilk yıllarından beri süren ağır adet kanaması
• Doğum ya da ameliyat sonrası beklenenden fazla kanama
• Bu belirtilerin birden fazlasının bir arada bulunması ya da ailede benzer yakınmalar

Ağır adet kanaması ayrı bir önem taşır. Dünya Hemofili Federasyonu, ağır adet kanaması yaşayan kadınların yaklaşık beşte birinde altta yatan bir kanama bozukluğu bulunduğunu bildirir⁶. Tekrarlayan ağır kanama zamanla demir depolarını boşaltır. Uluslararası kılavuz, ağır adet kanaması olan kadınlarda demir eksikliğinin düzenli araştırılmasını ve tedavi edilmesini önerir⁷.

Ülkemizde demir eksikliği kadınlarda çok yaygındır. Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2017'ye göre 15 yaş ve üzeri kadınların %35,3'ünde ferritin (demir deposu) 14 ng/mL veya altındadır; erkeklerde bu oran %5,1'dir⁸. Bu nedenle tekrarlayan demir eksikliği olan bir kadında yalnız demir vermek yeterli olmayabilir; nedenin araştırılması gerekir. Ferritin sonucunun yorumu için ferritin düşüklüğü sayfasına bakabilirsiniz.

Hangi durumlarda tehlikelidir? Acil belirtiler

Morlukların çoğu acil değildir. Ancak bazı bulgular hızlı değerlendirme gerektirir²:

• Darbe olmadan, kısa sürede çok sayıda morluk ya da peteşi ortaya çıkması
• Morluklarla birlikte ateş, halsizlik, solukluk, kemik ağrısı ya da kilo kaybı
• Ağız içinde ve dilde kan kabarcıkları
• Kan sulandırıcı kullanırken iri ve hızla büyüyen morluklar
• İleri yaşta ya da doğumdan sonra aniden ortaya çıkan geniş deri altı kanamalar

Hangi tetkikler yapılır?

Değerlendirme ayrıntılı bir kanama öyküsü ve muayeneyle başlar. Hekim morlukların ne zamandır olduğunu, kullandığınız ilaçları, daha önceki diş çekimi, ameliyat ve doğumlarda kanama olup olmadığını ve ailede benzer yakınmaları sorar². Ardından basamaklı testler istenir²³:

Muayeneye gelirken morlukların ve peteşilerin fotoğraflarını, kullandığınız bütün ilaç, vitamin ve bitkisel ürünlerin listesini ve varsa eski kan tahlillerinizi getirmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır. Hekim ayrıca kanamanın ilk kez ne zaman başladığını, sünnet, diş çekimi ya da ameliyat sırasında sorun olup olmadığını ve ailede benzer yakınmalar bulunup bulunmadığını sorar²⁴.

Hemogramdaki trombosit sayısı ve pıhtılaşma testleri normal çıksa bile kanama öyküsü güçlüyse değerlendirme sürdürülür. Von Willebrand hastalığı ve trombosit işlev bozuklukları bu ilk testlerde gözden kaçabilir³.

Hangi doktora gidilir?

Ara sıra görülen, darbeyle açıklanabilen morluklar için doktora gitmek gerekmez. Nedensiz ya da sık morarma için ilk değerlendirme aile hekimi ya da iç hastalıkları uzmanı tarafından yapılabilir. Hemogram ve pıhtılaşma testleri çoğu zaman bu basamakta istenir. Ağır adet kanaması olan kadınlarda kadın doğum uzmanının değerlendirmesi de gerekir⁷.

Aşağıdaki durumlarda hematoloji değerlendirmesi önerilir:

• Testlerde trombosit düşüklüğü, uzamış PT veya aPTT ya da düşük VWF düzeyi saptanması
• Normal testlere rağmen güçlü kanama öyküsü
• Ailede tanı konmuş bir kanama bozukluğu
• Ameliyat, diş çekimi ya da doğum öncesinde kanama riskinin değerlendirilmesi gerekmesi

Böyle bir durumda bir hekime ya da hematoloji uzmanına başvurmanız önerilir.

Tedavi (nedene yönelik)

Sıradan bir morluk için soğuk uygulama ve bölgeyi yukarıda tutmak yeterlidir; morluk kendiliğinden kaybolur¹. İleri yaştaki ince deriyi korumak için çarpma ve çekiştirmeden kaçınmak önerilir².

Kolay morarmanın bir nedeni bulunduğunda tedavi ona yöneliktir. İlaca bağlı morarmada tedavi hekimle birlikte gözden geçirilir.

Von Willebrand hastalığında traneksamik asit, desmopressin ya da hormon tedavisi, İTP'de bağışıklık sistemine yönelik ilaçlar, hemofilide faktör ya da faktör dışı tedaviler kullanılır. Bu hastalıkların tedavisi kendi sayfalarında anlatılmıştır.