Lenf Bezi Şişmesi: Nedenleri ve Ne Zaman Endişelenmeli?

Lenf bezi şişmesi nedir? Normal boyutlar

Lenf bezleri (lenf düğümleri), vücuttaki doku sıvısının süzüldüğü, fasulye biçimli küçük bağışıklık organlarıdır. Mikroplar ve yabancı maddeler burada yakalanır ve bağışıklık yanıtı burada başlar¹. Bir enfeksiyonla karşılaşan bezde bağışıklık hücreleri çoğalır ve bez geçici olarak büyür.

Lenf bezi şişmesi, bezlerin olağan boyutunu aşması ya da kıvamının değişmesidir; tıptaki adı lenfadenopatidir². Çoğu zaman zararsız bir bağışıklık yanıtını gösterir. Daha az sıklıkla ise lenfoma gibi bir kan hastalığının başlangıç bulgusu olabilir.

Bezlerin boyutu bölgeye göre farklılık gösterdiği için bütün vücut için geçerli bir "normal değer" yoktur. Muayene ya da ultrasonda ölçülen değerler genel bir yol gösterir:

Tablo, Amerikan Aile Hekimliği Akademisi'nin değerlendirme özetine dayanır². Boyun kitleleri için yayımlanan Amerikan kılavuzu ise 1,5 cm'yi aşan, sert ve çevre dokulara yapışık bezleri kanser açısından daha riskli sayar³. Boyut kendi başına karar verdirmez; süre, kıvam, hareketlilik ve eşlik eden belirtiler birlikte değerlendirilir.

Lenf bezi şişmesi neden olur?

Nedenleri hatırlamak için hekimler kötü huylu hastalıklar, enfeksiyonlar, otoimmün hastalıklar, nadir durumlar ve ilaçlar başlıklarını kullanır². Ayrıntılı bir öykü ve muayene, çoğu hastada nedeni ortaya koyar².

Sık ve çoğunlukla zararsız nedenler

Enfeksiyonlar, lenf bezi şişmesinin en sık nedenidir. Soğuk algınlığı ve grip, bademcik iltihabı, kulak enfeksiyonu, diş apsesi, diş eti iltihabı, ağız yaraları ve deri enfeksiyonları yakındaki bezleri büyütebilir¹. Öpücük hastalığı olarak da bilinen enfeksiyöz mononükleoz da bu enfeksiyonlar arasındadır¹. Ani başlayan ve ağrılı şişlikler genellikle enfeksiyon ya da yaralanmaya bağlıdır¹.

Bazı aşılar ve fenitoin gibi ilaçlar da bezlerde geçici büyümeye neden olabilir¹².

Hematoloji dışı hastalıklar

Tüberküloz (verem), ülkemizde lenf bezi büyümesinin akılda tutulması gereken bir nedenidir. Sağlık Bakanlığı'nın 2019 raporuna göre 2017'de kaydedilen 12.046 tüberküloz hastasının 4.714'ünde akciğer dışı organ tutulumu vardı. Akciğer dışı tutulumda en sık bölge, %28,5 ile göğüs boşluğu dışındaki lenf bezleriydi⁴. Bruselloz, kedi tırmığı hastalığı ve toksoplazmoz da öyküye göre araştırılan enfeksiyonlardır; HIV enfeksiyonu yaygın bez büyümesine yol açabilir².

Romatoid artrit, sistemik lupus eritematozus ve Sjögren sendromu gibi otoimmün hastalıklar ile sarkoidoz da bez büyümesiyle seyredebilir². Baş-boyun, meme, akciğer ya da deri kanserlerinin yakındaki lenf bezine yayılması da bir olasılıktır²¹.

Kan hastalıklarına bağlı nedenler

Lenfoma, lenf bezi büyümesine yol açan kan hastalıklarının başında gelir. Hodgkin lenfoma daha çok genç erişkinlerde, ağrı yapmayan bez büyümesiyle ya da göğüs ortasındaki bir kitleyle başlar⁵. Non-Hodgkin lenfoma da bez büyümesinin önemli nedenleri arasındadır¹.

Kronik lenfositik lösemi ve küçük lenfositik lenfomada bez büyümesine çoğu zaman kanda lenfosit artışı eşlik eder⁶. Akut lösemiler de yaygın bez büyümesine neden olabilir¹².

Daha nadir olarak Castleman hastalığı, IgG4 ilişkili hastalık ve Kikuchi-Fujimoto hastalığı lenf bezinde lenfomaya benzeyen değişikliklere yol açar. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2022 sınıflaması (WHO-HAEM5), bu tabloları yeni oluşturduğu "lenfomayı taklit edebilen tümör benzeri lezyonlar" başlığı altında ayrı olarak tanımlamıştır⁶. Bu hastalıkların tanısı da lenf bezi biyopsisiyle konur.

Bölgeye göre lenf bezi şişmesi

Bezin yeri, olası nedenlerin sırasını değiştirir. Hekim önce büyüyen bezin hangi bölgenin sıvısını süzdüğünü düşünür, sonra diğer bölgeleri de muayene ederek bez büyümesinin sınırlı mı yoksa yaygın mı olduğuna karar verir².

Boyun

Boyundaki bezler en sık üst solunum yolu, diş ve boğaz enfeksiyonlarına bağlı olarak büyür². Enfeksiyon belirtisi olmadan iki haftadan uzun süren ya da ne zamandır var olduğu bilinmeyen bir boyun kitlesi, erişkinlerde kanser açısından daha yüksek riskli kabul edilir³. Bu durumda kulak-burun-boğaz muayenesiyle ağız, boğaz ve gırtlak da incelenir³.

Koltuk altı

Kol ve eldeki enfeksiyonlar ve yaralanmalar ile kedi tırmığı hastalığı koltuk altı bezlerini büyütebilir. Görünür bir enfeksiyon ya da yara yokken ortaya çıkan koltuk altı bezlerinde lenfoma ve meme kanseri gibi nedenler de araştırılır².

Kasık

Kasık bezleri, sağlıklı erişkinlerde 2 cm'ye kadar ele gelebilir. Bacak ve ayaktaki deri enfeksiyonları ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar bu bölgedeki bezleri sık büyütür². Kalıcı ya da büyüyen kasık bezlerinde melanom ve cinsel organ kanserlerinin yayılımı da araştırılır².

Köprücük kemiği üstü

Köprücük kemiği üstündeki bezler, göğüs ve karın boşluğundaki organlardan gelen lenf sıvısını da süzer². Bu bölgede ele gelen her bez, boyutu ne olursa olsun anormal kabul edilir ve değerlendirilir². Biyopsilerde kanser saptanma oranının en yüksek olduğu bölge burasıdır².

Hangi durumlarda tehlikelidir?

Lenf bezi şişmesinin büyük çoğunluğu zararsızdır. Birinci basamak sağlık hizmetinde açıklanamayan lenf bezi büyümesi olanların yalnızca %1,1'inde kanser saptanır. Bu oran 40 yaş altında %0,4 iken 40 yaş ve üzerinde %4'e çıkar². Aşağıdaki özellikler kanser olasılığını artırır²³:

Bezin ağrı yapmaması da güvence değildir; yavaş büyüyen ve ağrı yapmayan şişlikler kanser ya da tümör kaynaklı olabilir¹. Birleşik Krallık'ın NICE kılavuzu, açıklanamayan lenf bezi büyümesi olan erişkinlerin lenfoma şüphesiyle hızlandırılmış bir yolla uzmana yönlendirilmesinin düşünülmesini önerir; ateş, gece terlemesi, nefes darlığı, kaşıntı ve kilo kaybı bu kararı güçlendirir⁷.

Hangi tetkikler yapılır?

Tetkikler; bezin yerine, süresine ve eşlik eden belirtilere göre seçilir. Her hastada hepsine gerek yoktur.

Tablo Amerikan Aile Hekimliği Akademisi özetine ve ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi'nin hasta bilgilendirme metnine dayanır²¹.

Ultrasonda bezin kısa eksen boyutu, şekli (oval ya da yuvarlak), "hilus" adı verilen yağlı merkezinin korunup korunmadığı, kan akımı ve bez içinde sıvılaşma ya da kireçlenme olup olmadığı değerlendirilir. Bu özellikler çoğu zaman boyuttan daha bilgilendiricidir⁸.

Biyopsinin üç yolu vardır: ince iğne aspirasyonu, kalın iğne biyopsisi ve bezin cerrahi olarak tamamen çıkarılması (eksizyonel biyopsi)². İnce iğne aspirasyonu, iltihabi bez ile kanser yayılımını ayırt etmede hızlı ve güvenli bir başlangıç yöntemidir; baş-boyun kanseri şüphesinde öncelikle bu yöntem önerilir³.

Ancak lenfoma şüphesinde bezin iç yapısını göstermediği için yetersiz kalır. Lenfoma düşünülüyorsa bezin tamamının çıkarılması, bu mümkün değilse kalın iğne biyopsisi gerekir⁵. Biyopsi için genellikle en büyük ve en şüpheli bez seçilir². Lenfoma tanısı konursa yayılımı göstermek için PET-BT ve gerekirse kemik iliği biyopsisi yapılır⁵.

Antibiyotik denemesi doğru mu?

Boyunda şişlikle başvuran erişkinlerde, bakteriyel enfeksiyon belirti ve bulguları yoksa rutin antibiyotik verilmesi önerilmez³. Gereksiz antibiyotik, olası bir kanser tanısını geciktirebilir ve ilaç yan etkilerine yol açar. Ateş, kızarıklık, belirgin ağrı ya da diş ve boğaz enfeksiyonu gibi açık bir bakteriyel kaynak varsa antibiyotik elbette tedavinin parçasıdır.

Kortizon için uyarı daha da nettir. Lenf bezi şişmesinin nedeni anlaşılmadan kortizon kullanılması, lösemi ya da lenfomanın doku tanısını maskeleyebilir ve geciktirebilir. Bu nedenle tanı konmadan kortizondan kaçınılması önerilir².

Nedeni belirsiz ama riski düşük görülen ve bir bölgeyle sınırlı bez, dört hafta kadar izlenebilir². İzlem süresi boyunca bezin boyutunu not etmek, kontrol muayenesinde karşılaştırma yapmayı kolaylaştırır.

Hangi doktora gidilir?

Lenf bezi şişmesinde değerlendirme genellikle aile hekimi ya da iç hastalıkları uzmanıyla başlar. Öykü, muayene ve temel tetkikler çoğu hastada nedeni ortaya koyar². Boyun kitlelerinde kulak-burun-boğaz uzmanı, biyopsi gerektiğinde genel cerrahi ya da girişimsel radyoloji sürece katılır³.

Kan sayımında açıklanamayan değişiklikler, dalak büyümesi, ateş ve gece terlemesi gibi genel belirtiler ya da biyopsi sonucunda bir kan hastalığı saptanırsa hematoloji değerlendirmesi gerekir. Lenfoma tanısı konduğunda tedavi planlaması hematoloji uzmanlarınca yapılır.

Tedavi (nedene yönelik)

Lenf bezi şişmesinin kendine özgü bir tedavisi yoktur; tedavi altta yatan nedene yöneliktir¹. Viral enfeksiyonlara bağlı şişlikler çoğunlukla kendiliğinden geriler. Enfeksiyona bağlı ağrı genellikle birkaç gün içinde azalsa da bezin eski boyutuna dönmesi birkaç haftayı bulabilir¹. Bakteriyel enfeksiyon antibiyotikle, tüberküloz ise uzun süreli özel ilaç tedavisiyle tedavi edilir.

Kan hastalıklarına bağlı bez büyümesinde tedavi, hastalığın türüne göre planlanır.

Ne zaman hematoloji uzmanına başvurmalı?

Şu durumlarda lenf bezi şişmesinin bir kan hastalığına bağlı olabileceği düşünülür ve hematoloji değerlendirmesi önerilir⁷²:

• Dört–altı haftadan uzun süren ya da büyümeye devam eden, ağrı yapmayan bez
• Köprücük kemiği üstünde ele gelen bez
• Ateş, gece terlemesi, açıklanamayan kilo kaybı ya da yaygın kaşıntının eşlik etmesi
• Birden fazla bölgede bez büyümesi ya da dalak büyümesi
• Kan sayımında lenfosit artışı, kansızlık ya da trombosit düşüklüğü

Bu belirtileriniz varsa bir hekime ya da hematoloji uzmanına başvurmanız önerilir.