Faktör V Leiden mutasyonu, pıhtılaşma faktörü V'in vücudun doğal fren sistemi tarafından durdurulmasını zorlaştıran ve toplardamar pıhtısı riskini artıran kalıtsal bir gen değişikliğidir. En sık rastlanan kalıtsal trombofilidir. Bir kopya taşıyanlarda risk ılımlı, iki kopya taşıyanlarda daha yüksektir. Taşıyıcıların çoğu hiç pıhtı geçirmez ve sürekli ilaç kullanmaz.
Önemli noktalar
- Faktör V Leiden taşıyanların yaklaşık onda birinde yaşamı boyunca pıhtı gelişir.
- Bir kopya (heterozigot) taşıyan kadınlara gebelikte rutin koruyucu iğne önerilmez.
- İki kopya (homozigot) taşıyan kadınlarda gebelikte ve doğum sonrasında koruyucu tedavi önerilir.
- Pıhtı sonrası tedavi süresini, mutasyondan çok pıhtının hangi koşulda geliştiği belirler.
- Ailede bir kopya faktör V Leiden biliniyorsa akrabaların rutin test edilmesi önerilmez.
Faktör V Leiden mutasyonu nedir?
Faktör V Leiden, pıhtılaşmada görev alan faktör V proteininin yapım bilgisini taşıyan F5 genindeki bir değişikliktir. Kanın pıhtılaşmaya yatkın olmasına yol açan durumların genel adı trombofili olup faktör V Leiden bunların en sık rastlanan kalıtsal biçimidir1. Halk arasında "faktör 5 Leiden" olarak da bilinir.
Bu mutasyonu taşımak, pıhtı geçireceğiniz anlamına gelmez. Taşıyıcıların yaklaşık onda birinde yaşamı boyunca anormal bir pıhtı gelişir1. Pıhtı çoğunlukla bacağın derin toplardamarlarında oluşur; daha seyrek olarak beyin, göz, karaciğer veya böbrek toplardamarlarında da görülebilir1.
Ne kadar sık görülür?
Avrupa kökenli kişilerin %3–8'i bir kopya faktör V Leiden taşır; iki kopya taşıma sıklığı yaklaşık 5000'de birdir1. Sahra altı Afrika ve Doğu Asya toplumlarında ise çok nadirdir2.
Türkiye'de 26 merkezden 4276 sağlıklı kişinin sonuçlarını derleyen bir çalışmada taşıyıcılık sıklığı %7,9 bulunmuştur3. Yenidoğanlarda yapılan iki çalışmada bu oran %10,9'dur3.
Faktör V Leiden nasıl pıhtı riskini artırır?
Pıhtılaşma, birbirini harekete geçiren proteinlerden oluşan bir zincirdir. Faktör V bu zincirde pıhtı oluşumunu hızlandıran bir yardımcıdır. Pıhtı yeterince büyüdüğünde aktive protein C (APC) adlı bir fren proteini, faktör V'i belirli bir noktasından keserek etkisiz hale getirir1.
Faktör V Leiden değişikliği tam da bu kesim noktasını ortadan kaldırır2. Fren basıldığı halde faktör V çalışmayı sürdürür ve pıhtılaşma süreci olması gerekenden uzun devam eder1. Laboratuvarda bu durum "APC direnci" olarak adlandırılır.
Pıhtı gelişmesi için çoğu zaman mutasyona ek bir etken gerekir. İleri yaş, fazla kilo, yaralanma, ameliyat, sigara, gebelik ve östrojen içeren ilaçlar riski belirgin artırır1. Faktör V Leiden ile protrombin mutasyonu gibi ikinci bir kalıtsal değişikliğin birlikte bulunması da riski yükseltir1. Atardamar pıhtısı (kalp krizi, inme) ile ilişkisi konusunda ise çalışmalar çelişkilidir2.
Heterozigot ve homozigot taşıyıcılık: risk farkı
Her insan genlerin bir kopyasını anneden, bir kopyasını babadan alır. Değişikliğin yalnızca bir kopyada bulunmasına heterozigot, iki kopyada birden bulunmasına homozigot taşıyıcılık denir. Risk, taşınan kopya sayısıyla artar1.
Riskleri değerlendirirken iki kavramı ayırmak gerekir. Göreli risk, riskin "kaç kat" arttığını söyler. Mutlak risk ise "1000 kişiden kaçında" olay görüleceğini gösterir. Düşük bir başlangıç riskinin iki katına çıkması, mutlak sayıda hâlâ küçük bir risk anlamına gelebilir.
| Durum | İlk pıhtı riski (genel topluma göre, yaklaşık) | Gebelikte risk (ailede pıhtı öyküsü olan kadınlarda) | Pıhtı geçirmiş kişide tekrar riski |
|---|---|---|---|
| Faktör V Leiden yok | Karşılaştırma grubu: genel toplumda yılda 1000 kişide yaklaşık 11 | Genel toplumda doğum öncesi dönemde 1000 doğumda yaklaşık 0,64 | Karşılaştırma grubu |
| Heterozigot (bir kopya) | Yaklaşık 3–8 kat1 | Doğum öncesi %0,5; doğum sonrası %0,64 | Yaklaşık 1,4 kat5 |
| Homozigot (iki kopya) | Daha yüksek; bazı çalışmalarda 80 kata kadar bildirilmiştir1 | Doğum öncesi yaklaşık %7; doğum sonrası yaklaşık %64 | Yaklaşık 2,1 kat5 |
Tablodaki gebelik oranları, ailesinde pıhtı öyküsü olan kadınlarda yapılan aile çalışmalarına dayanır ve güven aralıkları geniştir4. ASH kılavuzu heterozigot taşıyıcılığı "düşük riskli trombofili" grubunda değerlendirir5.
Belirtileri nelerdir?
Faktör V Leiden mutasyonunun kendisi hiçbir belirti vermez. Belirtiler yalnızca pıhtı geliştiğinde ortaya çıkar ve pıhtının yerine bağlıdır. Bacakta pıhtı oluştuğunda genellikle bir bacakta şişlik, ağrı, kızarıklık ya da renk değişikliği görülür; bu tablo derin ven trombozu sayfasında ayrıntılı anlatılmıştır.
Bu belirtiler pıhtının akciğere gittiğini (pulmoner emboli) düşündürebilir6.
Tanı nasıl konur?
Faktör V Leiden iki yolla araştırılabilir. APC direnci testi, kanın aktive protein C'ye verdiği yanıtı ölçen bir pıhtılaşma testidir. Genotipi ise DNA testi belirler; bu test kişinin heterozigot mu homozigot mu olduğunu da gösterir2.
DNA testleri gebelikte de güvenilir biçimde yorumlanabilir7. Faktör V Leiden, pıhtılaşma yöntemiyle çalışılan protein C ve protein S testlerinde değerleri yalancı olarak düşük gösterebilir; bu nedenle sonuçlar birlikte yorumlanmalıdır2. Aynı panelde sık görülen MTHFR mutasyonu sonucunun ise pıhtı riskiyle ilişkisi gösterilmemiştir5.
Laboratuvar raporlarında bu değişiklik "F5 G1691A" adıyla da yazılabilir2. Sonuçta "heterozigot" ifadesi bir kopya, "homozigot" ifadesi iki kopya taşıdığınızı gösterir. Gen yapısı yaşam boyunca değişmediği için DNA testinin tekrarlanmasına gerek yoktur. Protein C, protein S ve antitrombin gibi kan düzeyi ölçümleri ise koşullara göre değişebildiğinden gerektiğinde yinelenir2.
Kimler test yaptırmalı?
Faktör V Leiden testi rutin bir tarama testi değildir. ASH'nin 2023 kılavuzu, ailesinde bir kopya faktör V Leiden bilinen kişilerin bu değişiklik için test edilmesini çoğu durumda önermez5. Gerekçe, sonucun küçük riskli durumlardaki koruma kararını ya da doğum kontrol hapı seçimini anlamlı ölçüde değiştirmemesidir5. İngiliz Hematoloji Derneği de, kendisi pıhtı geçirmemiş ama birinci derece akrabasında faktör V Leiden bulunan kadınlara hap öncesinde rutin test gerekmediğini belirtir2.
Testin anlamlı olabileceği başlıca durumlar şunlardır5:
- hastanede yatış, gebelik veya doğum kontrol hapı sırasında pıhtı geçirmiş kişiler, çünkü sonuç tedavi süresini etkileyebilir,
- tedavinin kesilmesi planlanan beyin ya da karın içi toplardamar pıhtıları,
- ailesinde hem pıhtı öyküsü hem de homozigot faktör V Leiden ya da faktör V Leiden ile protrombin mutasyonu birlikteliği bilinen ve gebelik planlayan kadınlar.
Faktör V Leiden ve gebelik
Gebelik ve özellikle doğum sonrası haftalar, pıhtı riskinin doğal olarak arttığı dönemlerdir. Bununla birlikte faktör V Leiden taşıyan kadınların çoğu sorunsuz bir gebelik geçirir1. Kılavuzlar koruyucu heparin kararını kopya sayısına ve aile öyküsüne göre verir.
| Durum | Gebelik boyunca koruyucu tedavi | Doğum sonrası koruyucu tedavi |
|---|---|---|
| Heterozigot, ailede pıhtı yok | Önerilmez4 | Önerilmez4 |
| Heterozigot, ailede pıhtı var | Önerilmez4 | Önerilmez4 |
| Homozigot (aile öyküsünden bağımsız) | Önerilir4 | Önerilir4 |
| Faktör V Leiden ve protrombin mutasyonu birlikte | Önerilir4 | Önerilir4 |
Bu öneriler daha önce pıhtı geçirmemiş kadınlar içindir. Geçmişte pıhtı geçirmiş kadınlarda karar, o pıhtının koşullarına göre ayrıca verilir4.
Gebelikte tercih edilen ilaç düşük molekül ağırlıklı heparindir (DMAH). Varfarin ve ağızdan alınan yeni kan sulandırıcılar bebeğe zarar verebileceği için gebelikte kullanılmaz4. Emzirme döneminde heparinler ve varfarin güvenli kabul edilirken yeni kan sulandırıcılar önerilmez4.
Gebelik kaybıyla ilişkisi
Bazı çalışmalarda faktör V Leiden taşıyan kadınlarda tekrarlayan düşük veya ileri gebelik haftasında kayıp olasılığının 2–3 kat yüksek olduğu bildirilmiştir1. Ancak ESHRE'nin 2022 kılavuzu, kalıtsal trombofili ile tekrarlayan gebelik kaybı arasında ya hiç ilişki olmadığını ya da ilişkinin zayıf kaldığını belirtir7. Kılavuz, gebelik kaybı yaşamış kalıtsal trombofili taşıyıcılarında, pıhtı önleme gerekmedikçe heparin veya aspirin önermez7. Tekrarlayan kayıplarda araştırılması önerilen asıl durum ise antifosfolipid sendromu: ESHRE, iki kayıptan sonra bu antikorlara bakılmasını önerir7.
Doğum kontrol hapı ve hormon tedavisi
Östrojen içeren doğum kontrol hapları ve menopoz hormon tedavisi, faktör V Leiden taşıyanlarda pıhtı riskini ek olarak artırır1. ASH 2023 hesaplamasına göre, birinci derece akrabasında pıhtı ve faktör V Leiden bulunan kadınlarda test edip taşıyıcılara hap verilmemesi, yılda 1000 kadında yaklaşık 4,6 pıhtıyı önleyebilir5. Kılavuz panel, bu yararı istenmeyen gebelik gibi zararlarla karşılaştırmış ve bu kadınlarda hap öncesi testi önermemiştir5.
Menopoz tedavisinde de benzer bir hesap yapılmıştır. Östrojen ve progestin içeren birleşik tedaviden kaçınmanın yararı, yalnız östrojen içeren tedaviye göre daha büyük bulunmuştur5. Taşıyıcılığı zaten bilinen kadınlarda yöntem seçimi; östrojen içeriği, yaş, kilo, sigara ve aile öyküsü birlikte değerlendirilerek yapılır2.
Pıhtı geçirmiş faktör V Leiden taşıyıcısında tedavi süresi
Pıhtı geçiren her kişide olduğu gibi tedavi önce 3–6 aylık bir temel dönemi kapsar8. Bu dönemden sonra devam kararı, büyük ölçüde pıhtının nasıl geliştiğine bağlıdır. Ameliyat gibi geçici ve büyük bir tetikleyiciyle oluşan pıhtıda tedavi genellikle bu sürenin sonunda bırakılır. Belirgin bir nedeni olmayan pıhtıda ise kanama riski yüksek değilse süresiz devam önerilir8.
Faktör V Leiden, pıhtı tekrarı riskini heterozigotlarda yaklaşık 1,4 kat, homozigotlarda yaklaşık 2,1 kat artırır5. İngiliz Hematoloji Derneği, tekrar riskinde belirleyici olanın panel sonucu değil, pıhtının tetikleyicisi, yaş ve kilo gibi etkenler olduğunu vurgular2. Bu nedenle yalnızca mutasyonun varlığı, süresiz tedavi için yeterli gerekçe sayılmaz.
Faktör V Leiden taşıyıcılarında ağızdan alınan yeni kan sulandırıcılar (apiksaban, rivaroksaban, edoksaban, dabigatran) kullanılabilir. ASH kılavuzu derin ven trombozu ve pulmoner embolide bu ilaçları genel olarak varfarine tercih eder8. Ülkemizde erişim ve geri ödeme koşulları değişkendir; ilaç seçimini hekiminiz yapar.
Günlük yaşam ve korunma
Pıhtı geçirmemiş taşıyıcıların günlük yaşamında kısıtlama gerekmez. Düzenli hareket, sağlıklı kilo ve sigarayı bırakmak, taşıyıcılarda riski artırdığı bilinen etkenleri azaltır1. Uzun yolculuk, ameliyat ve hareketsizlik dönemlerine ilişkin genel öneriler trombofili sayfasında yer alır.
ASH kılavuzu, ailesinde faktör V Leiden bilinen kişilerde kısa süreli hareketsizlik, küçük yaralanma veya hastalık gibi küçük riskli durumlar için ayrıca test ya da koruyucu ilaç önermez5. Büyük ameliyat ve hastanede yatış ise farklıdır; bu durumlarda koruyucu tedavi kararı zaten bireysel risk değerlendirmesiyle verilir. Taşıyıcılığınızı ameliyat ekibine ve kadın doğum hekiminize bildirmeniz, bu değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Faktör V Leiden otozomal baskın geçer: bir kopya taşıyan ebeveynin her çocuğu bu değişikliği yüzde elli olasılıkla alır5. Çocukların rutin test edilmesi önerilmez; gerekirse karar çocuk hematoloğuyla verilir.
Ne zaman hematoloji uzmanına başvurmalı?
Hematolojik değerlendirme şu durumlarda yararlıdır:
- faktör V Leiden taşıdığınızı bilip pıhtı geçirdiyseniz veya tedavi süresi konusunda karar aşamasındaysanız,
- homozigot taşıyıcıysanız ya da faktör V Leiden ile protrombin mutasyonunu birlikte taşıyorsanız,
- bu durumlardan biriyle gebelik planlıyorsanız,
- beyin, karaciğer veya bağırsak toplardamarlarında pıhtı geçirdiyseniz,
- test sonucunuzun size ve ailenize ne anlama geldiği açıklanmadıysa.
Bu durumlardan birinde, kişisel riskinizin ve olası önlemlerin konuşulması için bir hematoloğa başvurmanız önerilir.
Sıkça sorulan sorular
Faktör 5 Leiden heterozigot ne demek?
Heterozigot, faktör V Leiden değişikliğinin anne ya da babadan gelen genlerden yalnızca birinde bulunması demektir. En sık görülen taşıyıcılık biçimidir ve pıhtı riskini ılımlı ölçüde artırır. Heterozigot taşıyıcıların büyük çoğunluğu hiç pıhtı geçirmez, sürekli kan sulandırıcı kullanmaz ve gebelikte de rutin olarak koruyucu iğneye ihtiyaç duymaz.
Faktör 5 Leiden homozigot tehlikeli mi?
Homozigot taşıyıcılıkta değişiklik her iki gende de bulunur ve pıhtı riski bir kopya taşımaya göre belirgin yüksektir. Bu durum kendi başına sürekli ilaç gerektirmez, ancak riskli dönemlerin planlanmasını gerektirir. Gebelik, doğum sonrası dönem, büyük ameliyat ve uzun hareketsizlik öncesinde koruyucu tedavi hekimle birlikte değerlendirilir; kılavuzlar gebelikte koruyucu tedaviyi önerir.
Faktör 5 Leiden heterozigot olan gebeye iğne gerekir mi?
Ailesinde pıhtı öyküsü olsun ya da olmasın, bir kopya taşıyan ve daha önce pıhtı geçirmemiş kadınlarda ASH kılavuzu gebelik boyunca rutin koruyucu heparin önermez. Doğum sonrası dönemde de bu grup için rutin koruma önerilmez. Daha önce pıhtı geçirmiş olmak, ileri anne yaşı, sezaryen veya fazla kilo gibi başka riskler varsa karar yeniden verilir.
Faktör 5 Leiden çocuğa geçer mi?
Evet, geçebilir. Bir kopya taşıyan ebeveynin her çocuğunun bu değişikliği alma olasılığı yüzde ellidir. İki ebeveyn de taşıyıcıysa çocuğun iki kopya alma olasılığı ortaya çıkar. Çocukların rutin olarak test edilmesi önerilmez; ailede yüksek riskli bir durum varsa test kararı çocuk hematoloğuyla birlikte verilir.
Faktör 5 Leiden taşıyan kişi uzun uçak yolculuğu yapabilir mi?
Yapabilir. Uzun yolculuk herkeste pıhtı riskini biraz artırır ve taşıyıcılarda bu artış daha belirgin olabilir. Yolculuk sırasında düzenli aralıklarla kalkıp yürümek, bacak kaslarını çalıştırmak ve yeterli sıvı almak önerilir. Daha önce pıhtı geçirmiş, iki kopya taşıyan ya da yakın zamanda ameliyat olmuş kişiler ek önlemleri yolculuk öncesinde hekimleriyle konuşmalıdır.
Faktör 5 Leiden mutasyonu tedavi edilir mi?
Gen değişikliğinin kendisi ilaçla ortadan kaldırılamaz ve buna gerek de yoktur. Tedavi, yalnızca pıhtı geliştiğinde ya da gebelik ve büyük ameliyat gibi yüksek riskli dönemlerde gündeme gelir. Pıhtı geçirmemiş taşıyıcılarda düzenli hareket, sağlıklı kilo ve sigaradan uzak durmak, riski azaltmak için önerilen başlıca önlemlerdir.
Kaynaklar
- MedlinePlus Genetics. Factor V Leiden thrombophilia — U.S. National Library of Medicine, 2026 (erişim: 18.10.2026)
- Arachchillage DJ, ve ark. Thrombophilia testing: A British Society for Haematology guideline — British Journal of Haematology 2022;198(3):443-58, 2022 (erişim: 18.10.2026)
- Akar N. Factor V 1691 G-A mutation distribution in a healthy Turkish population — Turkish Journal of Hematology 2009;26(1):9-11, 2009 (erişim: 18.10.2026)
- Bates SM, ve ark. American Society of Hematology 2018 guidelines for management of venous thromboembolism: venous thromboembolism in the context of pregnancy — Blood Advances 2018;2(22):3317-59, 2018 (erişim: 18.10.2026)
- Middeldorp S, ve ark. American Society of Hematology 2023 guidelines for management of venous thromboembolism: thrombophilia testing — Blood Advances 2023;7(22):7101-38, 2023 (erişim: 18.10.2026)
- NHS. Pulmonary embolism — National Health Service (Birleşik Krallık), 2023 (erişim: 18.10.2026)
- ESHRE Guideline Group on RPL. Recurrent pregnancy loss: guideline update 2022 — European Society of Human Reproduction and Embryology (ESHRE), 2023 (erişim: 18.10.2026)
- Ortel TL, ve ark. American Society of Hematology 2020 guidelines for management of venous thromboembolism: treatment of deep vein thrombosis and pulmonary embolism — Blood Advances 2020;4(19):4693-738, 2020 (erişim: 18.10.2026)